غیبت کبری

 

مراجع تقلید عصر غیبت کبری

 

به‌ سال‌ ۴۳۶، مرجعیتشیخ‌ طوسی‌ در بغداد آغاز شد. شش‌ سال‌ پیش‌ حکومت‌ ایران‌ در اختیار سلجوقیان‌ قرار گرفت. سلجوقیان‌ به‌ سال‌ ۴۴۷ هجری‌، هفده‌ سال‌ پس‌ از رسیدن‌ به‌ قدرت‌ در ایران‌ به‌ بغداد حمله‌ کردند. این‌ حمله‌ گرچه‌ به‌ بهانه‌ تصفیه‌ شیعیان‌ از بغداد در حمایت‌ خلیفه‌ و اهل‌ سنت‌ انجام‌ شد اما به‌ واقع‌ سلجوقیان‌ بر حفظ‌ قدرت‌ و سیطره‌ کامل‌ بر دستگاه‌ عباسیان‌ می‌خواستند بغداد را تحت‌ قدرت‌ خود داشته‌ باشند. عبدالملک‌ وزیر متعصب‌ طغرل‌بیک سلجوقی‌ دستور داد به‌ تمام‌ محله‌های‌ شیعه‌نشین‌ بغداد به‌ ویژه‌ منطقه‌ کرخ‌ حمله‌ کنند و سربازان‌ سلجوقی‌ به‌ همراه‌ متعصبان‌ فرصت‌طلب، به‌ قتل‌ ساکنان‌ و غارت‌ خانه‌های‌ شیعیان‌ پرداختند تا اینکه‌ منزل‌ شخصی‌ و کتابخانه‌ بزرگ‌ شیخ‌ طوسی‌ مورد حمله‌ غارت‌گران‌ قرار گرفت‌ و وسایل‌ منزل‌ و بخش‌های‌ عظیمی‌ از کتاب‌های‌ شیخ‌ طوسی‌ در آتش‌ سوخت. شیخ‌ طوسی‌ بنا به‌ اعتراض‌ به‌ حمله‌ سلجوقیان‌ که‌ مورد تایید خلیفه‌ نیز قرار گرفتند، بغداد را به‌ قصد نجف‌ ترک‌ کرد.
مرجعیتشیعه‌ در نجف‌
شیخ‌ طوسی‌ اولین‌ مرجع‌ شیعه‌ است‌ که‌ نجف‌ را مرکز علمیشیعیان‌ جهان‌ قرار داد. زمانی‌ که‌ شیخ‌ طوسی‌ به‌ نجف‌ اشرف‌ آمد، آنجا ده‌ کوچکی‌ بود که‌ شمار اندکی‌ از شیعیان‌ عاشق‌ حضرت‌ علی(ع) در جوار بارگاه‌ ملکوتی‌ آن‌ امام‌ بزرگوار زندگی‌ می‌کردند. کوفه‌ مرکز اصلی‌ شهر بود و مزار امام‌ شیعیان‌ در وادی‌السلام‌ بزرگ‌ترین‌ قبرستان‌ آن‌ زمان، زیارتگاه‌ مردم‌ بود. شیخ‌ طوسی‌ در نجف‌ اشرف‌ قریب‌ به‌ سیزده‌ سال‌ زندگی‌ کرد و بزرگ‌ترین‌ حوزه‌ علمیه‌ تشیع‌ را در نجف‌ تاسیس‌ کرد. با اقامت‌ شیخ‌ طوسی‌ در نجف‌ تمام‌ شاگردان‌ و فضلا و دانشمندان‌ علوم‌ اسلامی‌ به‌ همراه‌ شیخ‌ طوسی‌ وارد نجف‌ شدند و بزرگ‌ترین‌ مرکز علمیشیعیان‌ در خارج‌ از بغداد تاسیس‌ شد.
خدمات‌ علمیو دینی‌ شیخ‌ طوسی‌
شیخ‌ طوسی‌ در تمام‌ گرایش‌های‌ علوم‌ اسلامی‌ مانند فقه، اصول، تفسیر، حدیث، کلام‌ و... استاد بود و تالیفات‌ مهم‌ و شاگردان‌ بزرگی‌ تربیت‌ کرد. شیخ‌ طوسی‌ شش‌ عنوان‌ کتاب‌ فقهی‌ تالیف‌ کرد: -۱ اقتصاد -۲ خلاف‌ در شش‌ جلد -۳ الرسائل‌ العشر -۴ مبسوط‌ در هشت‌ جلد -۵ نهایه‌ -۶ مصباح‌ المجتهد.
شیخ‌ طوسی‌ در علم‌ حدیث‌ دو کتاب‌ حدیث‌ از منابع‌ چهارگانه‌ فقه‌ شیعه‌ را تالیف‌ کرد که‌ بسیار مهم‌ و حائز اهمیت‌اند. جمع‌آوری‌ آثار امامان‌ معصوم(ع) که‌ منبع‌ فتاوی‌ فقهای بزرگ‌ شیعه‌ هستندتوسط‌ مرحوم‌ کلینی‌ صاحب‌ کافی، مرحوم‌ صدوق‌ صاحب‌ من‌ لایحضره‌ الفقیه‌ و مرحوم‌ شیخ‌ طوسی، در کتاب‌های‌ استبصار، چهار جلد و تهذیب‌ احکام، ده‌ جلد انجام‌ شده‌ است. ایشان‌ کتاب‌های‌ امالی‌ و غیبترا به‌ عنوان‌ کتاب‌ حدیث‌ تالیف‌ کرده‌ است‌ که‌ کتاب‌ غیبتیکی‌ از آثار گرانقدر و از منابع‌ دست‌ اول‌ شیعه‌ است‌ که‌ درباره‌ غیبتامام‌ زمان‌ (ع) روایات‌ اهل‌ بیت(ع) را تدوین‌ کرده‌ است. شیخ‌ طوسی‌ در علم‌ تفسیر، کتاب‌ ارزشمند تبیان‌ را در ده‌ جلد تالیف‌ کرد و در علم‌ اصول‌ کتاب‌ عده‌الاصول‌ را نوشت. اثر اصولی‌ شیخ‌ طوسی‌ به‌ خوبی‌گواه‌ این‌ مطلب‌ است‌ که‌ مرجعیتطراز اول‌ شیعه‌ از شیخ‌ مفید به‌ بعد در عصر غیبتهمواره‌ به‌ علم‌ اصول‌ به‌ عنوان‌ منطق‌ صحیح‌ اندیشه‌ فقهی‌ اهتمام‌ و توجه‌ خاصی‌ داشتند. شیخ‌ طوسی‌ در علم‌ رجال‌ سه‌ عنوان‌ کتاب‌ دارند: اختیار معرفه‌الرجال‌ در دو جلد، کتاب‌ الفهرست‌ و کتاب‌ رجال‌ طوسی که‌ سلسله‌ سندهای‌ روایت‌ها از زمانحضور امامان‌ معصوم‌ تا عصر غیبتبه‌ خوبی‌ شناسایی‌ شده‌ و راویان‌ راستگو از راویان‌ دروغگو و جاعل‌ شناسایی‌ شده‌اند.
وفات‌ و مدفن‌ شیخ‌ طوسی‌
شیخ‌ طوسی‌ مرجع‌ بزرگ‌ شیعیان‌ در نیمه‌ دوم‌ قرن‌ پنجم‌ هجری‌ در شب‌ دوشنبه‌ ۲۲ محرم‌ سال‌ ۴۶۰ هجری‌ در نجف‌ اشرف‌ چشم‌ از دنیا فرو بست‌ و در منزل‌ مسکونی‌ خود در جوار حرم‌ حیدری‌ به‌ خاک‌ سپرده‌ شد. منزل‌ شیخ‌ طوسی‌ به‌ مسجد تبدیل‌ شد و هم‌ اکنون‌ محل‌ عبادت‌ عابدان‌ و زیارت‌ شیعیان‌ به‌ ویژه‌ علما و فضلاست.

 

دوران سفارت و غیبت صغری امام زمان (عج)

بنابر اعتقاد شیعیان، حضرت مهدی (عج) پیش از قیام دارای دو غیبت است. یکی دوران غیبت کوتاه که از شروع امامتش، سال 260 هجری تا هنگامی که نیابت خاصّه میان آن حضرت و شیعیان در سال 329 هجری خاتمه یافت و دیگر غیبت طولانی که پس از غیبت نخستین اوست و در پایان آن قیام خواهد کرد. در دوران غیبت کوتاه سفرا و نوّاب خاص، او را می دیدند ولی در دوران غیبت کبری، سفیر مشخصی ندارد و علما و راویان حدیث نایبان عام وی می باشند. منابع تاریخی بر ما معلوم می دارند که طی بیش از نیم قرن دوران امامت چهار امام آخرین شیعیان، عصر اختناق، فشار، کنترل و مراقبت و حبس و رنج آن امامان بوده است. کوتاهی عمر امام جواد (ع)، امام هادی (ع) و امام عسکری (ع) گویای واقعیتی است که خطرات جانی بسیاری برای جانشینی امام عسکری (ع) وجود داشت.

شرایط ناگوار اجتماعی و اقتصادی، شورش صاحب الزنج، قیام علویان در طبرستان و ادریسیان در شمال آفریقا و مبارزه یعقوب لیث صفاری، همه حکایت از سرخوردگی از خلافت عباسی دارد و بی تردید این خلفا برای حفظ قدرت خود از هر ابزاری استفاده کرده و مخالفان خود را سرکوب می کردند. در این ایام بزرگترین خطر برای عباسیان، امامن شیعه بودند که مشروعیت دینی، معنوی و مرجعیت علمی در جامعه اسلامی داشتند، به همین سبب خلفای عباسی در رأس برنامه های خود، کنترل امامان شیعه را قرار داده بودند. در آن شرایط حساس اگر دستگاه جاسوسی عباسیان بویی از وجود جانشین برای امام عسکری (ع) می برد حتماً در صدد دستگیری و سپس شهادت آن حضرت برمی آمدند. بدین سان دوران غیبت شروع شد و جان امام زمان (ع) از هرگونه خطری مصون ماند و حرکت تاریخی شیعه با رهبری آن حضرت تداوم پیدا کرد.

شیعیان طی دویست و پنجاه سال دوران امامت از نزدیک و یا از طریق نهاد وکالت، با امام خود در ارتباط بودند، آنان ناگهان با مسئله غیبت امام مواجه شدند، حال چگونه می توانستند با امام خویش در ارتباط باشند؟ راه حل امام زمان (عج) انتخاب سفیرانی بود که در دورن نظام وکالت تربیت شده بودند. این سفیران پیش از مقام کارگزاری در سازمان وکالت با عنوان وکیل ارشد، باب امام و یا وکیل الوکلاء مشغول خدمت بودند و مقبولیت دینی، اخلاقی و معنوی داشتند. مرکز استقرار این سفرا در طول دوران غیبت شهر بغداد مرکز خلافت عباسی، کانون حوادث سیاسی و فرهنگی و چهارراه ارتباطی جهان اسلام بود. سفرا از میان شخصیت هایی انتخاب شده بودند که حساسیتی نسبت به آنان وجود نداشت و از سادات و علویان نیز نبودند، زیرا دستگاه جاسوسی عباسیان شدیداً مراقب اعمال و رفتار آنان بود. سفرا باید قدرت اداره شیعیان و توانایی بالای پنهان کاری را داشته باشند تا بتوانند نیرنگ های دستگاه جاسوسی عباسیان را خنثی سازند. آنگونه که سفیر دوم پس از ابلاغ توقیع امام زمان (عج) به جعفر بن محمد بن مِتّیل در یکی از خرابه های بغداد، نامه را پاره کرد تا به دست مخالفان نیفتد.

وسیله ارتباطی شیعیان با امام زمان (عج) در دوران غیبت توقیع بود. هنگامی که سفرا نامه های شیعیان را به حضرت مهدی (عج) می رساندند، آن حضرت در ذیل یا لابه لای سطور پاسخ سؤالات را می نگاشتند و سفرا به صاحبان آنها منتقل می کردند. گاهی نیز توقیع مستقیم از سوی امام زمان (عج) برای افراد صادر می شد و سفرا به صاحب آنها ارسال می کردند. با نگاهی به توقیع های صادر شده که شیخ صدوق آنها را در کتاب کمال الدین جمع آوری کرده، بر ما معلوم می شود مطالب آنها شامل ابلاغ دستور العمل به سفرا و وکلاء، عزل وکلای خیانتکار، حل مشکلات خصوصی افراد، مسائل مالی مربوط به صدقات و اوقاف، نصب وکلا و سفرا، لعن بر مدعیان دروغین سفارت، حل اختلافات و پاسخ به سؤالات فقهی می باشد.

محمد بن‌ محمد بن‌ نعمان> مشهور و ملقب‌ به‌ شیخ‌ مفید به‌ سال‌ 336 هجری‌ قمری‌ در حوالی‌ شهر بغداد از یک‌ خانواده‌ اصیل‌ در تشیع‌ چشم‌ به‌ جهان‌ گشود. پدرش‌ در واسط‌ یکی‌ از شهرهای‌ عراق‌ زندگی‌ می‌کرد و به‌ آموزگاری‌ قرآن‌ و معارف‌ دین‌ مشغول‌ بود و توسط‌ بدخواهان‌ در عکبری‌ به‌ شهادت‌ رسید. خانواده‌ مفید مورد احترام‌ عضدالدوله‌ دیلمی‌ حاکم‌ شیعی‌ ایرانی‌ ‌بود به‌ طوری‌ که‌ عضدالدوله‌ به‌ دیدار این‌ خانواده‌ می‌شتافت. پدر شیخ‌ مفید او را به‌ تحصیل‌ معارف‌ و علوم‌ دین‌ اسلام‌ تشویق‌ و ترغیب‌ می‌کرد. شیخ‌ مفید حافظه‌ و قدرت‌ تحلیل‌ بالایی‌ داشت‌ و به‌ سرعت‌ بین‌ طلبه‌های‌ شیعه‌ و سنی‌ از شهرت‌ فراوانی‌ برخوردار شد.
    
    
اساتید و تحصیلات‌ مفید
    
از معروف‌ترین‌ اساتید فقهی‌ مفید مرحوم‌ <حسین‌ بن‌ ابی‌عقیل> ملقب‌ به‌ حذا (کفاش) و معروف‌ به‌ ابی‌عقیل‌ عمانی‌ است. او از مقدم‌ترین‌ فقهای‌ شیعه‌ سال‌های‌ آغازین‌ عصر غیبت‌ کبری‌ است. او‌ نخستین‌ کسی‌ است‌ که‌ در عصر اول‌ غیبت‌ کبری‌ علم‌ فقه‌ را برپایه‌ دیدگاه‌ شیعه‌ به‌ طور منظم‌ و مهذب‌ تدوین‌ کرده‌ است‌ و روش‌ اجتهاد و استنباط‌ احکام‌ فقهی‌ را در عصر غیبت‌ کبری‌ مبتنی‌ بر اصول‌ و ادله‌ امامیه‌ ارائه‌ داده‌ است‌ .گفته‌ می‌شود او یمنی‌ است‌ و عمان‌ از سواحل‌ دریای‌ یمن‌ است. تاریخ‌ وفات‌ او معلوم‌ نیست‌ وعنوان‌ کتاب‌ خاصی‌ از او در فقه‌ نامبرده‌ نمی‌شود؛ ولی‌ آرای‌ فقهی‌ ابن‌ ابی‌عقیل‌ عمانی‌ در فقه‌ زیاد نقل‌ می‌شود. احتمال‌ داده‌ می‌شود وفات‌ او در نیمه‌ اول‌ قرن‌ چهارم‌ حدود سال‌های‌ 330 تا 350 هجری‌ بوده است. دومین‌ استاد معروف‌ شیخ‌ مفید، مرحوم‌ <ابن‌ جنید اسکافی> است. او نیز از فرزانگان‌ شیعه‌ است‌ که‌ در عصر اختناق‌ حکومت‌ عباسیان‌ در عراق‌ بدون‌ هیچ‌ گونه‌ ادعا و توقع‌ شروع‌ به‌ تحقیق‌ و تدریس‌ در علم‌ فقه‌ اهل‌ بیت‌ (ع) کرد و شاگردان‌ بزرگی‌ را چون‌ شیخ‌ مفید تربیت‌ کرد. ابوعلی‌ محمد بن‌ احمد بن‌ جنید اسکافی‌ متعلق‌ به‌ محله‌ اسکاف‌ بین‌ بصره‌ و نهروان‌ است. نجاشی‌ در کتاب‌ رجال‌ خود می‌نویسد از برخی‌ از مشایخ‌ خود شنیدم‌ که‌ نزد ابن‌ جنید اسکافی‌ مال‌ و شمشیری‌ از حضرت‌ امام‌ زمان‌ (ع) بود که‌ به‌ هنگام‌ مرگ‌ درباره‌ آنها وصیت‌ کرده‌ بود ولی‌ بعد ضایع‌ شدند. نقل‌ شده‌ است‌ آثار علمی‌ ابن‌ جنید به‌ پنجاه‌ کتاب‌ می‌رسد ولی‌ هم‌اکنون‌ کتاب‌ فقهی‌ <معنون> به‌ عنوان‌ متعلق‌ به‌ ایشان‌ در دسترس‌ نیست. آرای‌ فقهی‌ ابن‌ جنید همواره‌ در فقه‌ مطرح‌ بوده‌ است‌. فقهای‌ شیعه‌ از ابن‌ جنید و ابن‌ ابی‌ عقیل‌ به‌ عنوان‌ <قد یمین> یاد می‌کنند. از معروف‌ترین‌ اساتید شیخ‌ مفید، <شیخ‌ صدوق> اولین‌ مرجع‌ شیعه‌ در عصر غیبت‌ کبری‌ است‌ که‌ بحث‌ آن‌ گذشت. از اساتید دیگر معروف‌ شیخ‌ مفید، <شیخ‌ ابوالقاسم، جعفر بن‌ محمد بن‌ جعفر بن‌ موسی‌ بن‌ مسرور بن‌ قولویه‌ قمی> از راویان‌ مشهور شیعه‌ نیمه‌ دوم‌ قرن‌ چهارم‌ هجری‌ است. شیخ‌ مفید از استاد خود جعفر قولویه‌ بهره‌های‌ فراوانی‌ در علم‌ حدیث‌ برده‌ است. تالیفات‌ زیادی‌ از جعفر قولویه‌ قمی‌ نقل‌ شده‌ است‌ که‌ مشهورترین‌ آنها کتاب‌ کامل‌ <الزیارات> است. استاد شیخ‌ مفید در سال‌ 367 هجری‌ به‌ دیار باقی‌ ارتحال‌ کرد. مرحوم‌ <شیخ‌ حسین‌ نوری> در خاتمه‌ کتاب‌ مستدرک‌ پنجاه‌ تن‌ از استادان‌ مفید را نام‌ می‌برد که‌ بدون‌ در نظر گرفتن‌ مرزهای‌ سیاسی‌ کنونی‌ شخصیت‌های‌ علمی، سیاسی‌ ایران‌ و عراق‌ به‌ چشم‌ می‌خورند که‌ مشهورترین‌ آنها از ایران‌ جعفر قولویه‌ قمی‌ و محمد صدوق‌ قمی‌ و از عراق‌ ابی‌ جنید اسکافی‌ و از یمن‌ ابن‌ عقیل‌ عمانی‌ است.
    
    _
آثار علمی‌ شیخ‌ مفید
    
شیخ‌ مفید از چهره‌های‌ بسیار درخشان‌ شیعه‌ در جهان‌ اسلام‌ است. ابوعلی‌ جعفری‌ داماد شیخ‌ مفید نقل‌ می‌کند که‌ مفید شب‌ها مختصر می‌خوابید و اکثر وقت‌ها را به‌ نماز یا تلاوت‌ قرآن‌ یا مطالعه‌ می‌گذرانید. شیخ‌ مفید بزرگ‌ترین‌ دانشگاه‌ علوم‌ انسانی‌ را در بغداد تاسیس‌ کرد و شاگردان‌ زیادی‌ را دانشمند و محقق‌ تربیت‌ کرد؛ او دوازده‌ اثر فقهی: -1 احکام‌ النساء -2 العویص‌ -3 المسائل‌ السرویه‌ -4 المسائل‌ الصاغانیه‌ -5 المسائل‌ الطوسیه‌ -6 المسح‌ علی‌ الرجلین‌ -7 المقنعه‌ -8 جوابات‌ اهل‌ الموصل‌ -9 خلاصه‌الایجاز -10 ذبائح‌ اهل‌ الکتاب‌ -11 رساله‌ فی‌المتعه‌ -12 رساله‌ فی‌ المهر را تالیف‌ کرد. او همچنین‌ دوازده‌ اثر در علم‌ حدیث‌ تالیف‌ کرد و کتاب‌ ارزشمند التذکره باصول‌الفقه‌ را برای‌ تنظیم‌ مباحث‌ اصولی‌ تالیف‌ کرد؛ مرکز علمی‌ فرهنگی‌ شیخ‌ مفید در بغداد توجه‌ جهان‌ اسلام‌ به‌ ویژه‌ شیعیان‌ را به‌ خود جلب‌ کرد و جوانان‌ پر شور و پاکباخته‌ شیعه‌ را از اقصی‌ نقاط‌ سرزمین‌های‌ دور و نزدیک‌ به‌ بغداد جذب‌ کرد تا در محضر درس‌ او حاضر شوند و نتیجه‌ چنین‌ حرکت‌ فرهنگی‌ و مرجعیت‌ دینی‌ آثار درخشان‌ و میراث‌ ماندگار شیعیان‌ و جهان‌ اسلام‌ شد؛ این‌ در حالی‌ بود که‌ حکومت‌ عباسیان‌ در عراق‌ به‌ فساد و حکومت‌ آل‌بویه‌ در ایران‌ به‌ جنگ‌ها و فتح‌ها مشغول‌ بودند و حکومت‌های‌ ایران‌ و عراق‌ معاصر با مرجعیت‌ شیخ‌ مفید را در شماره‌ بعد بخوانی

به اعتقاد شیعیاندوازده امامی غیبت کبری به زمانی گفته می‌شود که امام زماناز نظرها پنهان است، اما موجودات از فیض وجود امام بهره‌مندند. این غیبت از سال ۳۲۹ (قمری)و پس از غیبت صغریآغاز شده‌است و برای مدتی نامعلوم ادامه دارد. در پایان این دوران به خواست خداوی در مکهدر کنار خانه کعبهظهور کرده، برای برقراری عدل و برپایی شریعت اسلام قیام می‌کند.

 رابطه شیعیان و امام در دوران غیبت کبری

شیخ صدوقدر «کمال الدین» از

/ 0 نظر / 13 بازدید