پروژه

گیاه شبدر

گیاه شبدر

کشور ایران پس از ترکیه یکی از بزرگترین مراکز تنوع جنس شبدر محسوب می‌شود (Cocks, 1993) . با توجه به اقلیم بسیار متنوع کشور، پتانسیل فوق‌العاده بالایی از ذخایر ژنتیکی این جنس در کشور پیش‌بینی می‌شود و چون انواع بومی و وحشی این گیاهان دارای تنوع ژنتیکی زیادی هستند که خصوصیات مطلوبی مانند مقاومت در برابر آفات و بیماری‌ها و شرایط دشوار محیطی را فراهم می‌کنند، از اینرو برای دستیابی به این منابع که در معرض فرسایش قرار دارند و نیز به منظور دستیابی به اقتصاد بهینه در جهت افزایش سطح زیر کشت محصول، اصلاح و آزادسازی ارقام تجارتی مفید برای مناطق آب و هوایی مختلف کشور و نیز انتخاب بهترین واریته‌ها برای مقابله با بیماریهای گیاهی، همچنین مطالعات بیوسیستماتیک بر روی گونه ها نخستین قدم جمع آوری و شناسایی گونه ها می باشد. به همین منظور و با در نظر گرفتن اهداف زیر، منابع ژنتیکی شبدر از بخشهایی از شمال، شمال غرب، غرب و جنوب کشور جمع آوری و شناسایی شده است: جمع آوری ذخایر توارثی گونه های شبدر به ویژه  گونه‌های بخشه Vesicaria به منظور مطالعات بیوسیستماتیک، بررسی تنوع ژنتیکی بین گونه‌ای و تعیین روابط خویشاوندی گونه‌های این بخش با یکدیگر حفاظت منابع ژنتیکی این بخش به منظور جلوگیری از حذف و فرسایش ژنتیکی آن ؛ مطالعه اقلیم، دما و وضعیت توپوگرافی مناطق انتشار گونه‌های جمع‌آوری شده بخشه Vesicaria؛ تهیه نمونه‌های هر باریومی از گونه‌های وحشی و خودرو جنس شبدر به منظور شناسایی و غنی‌سازی کلکسیون شبدر بانک ژن گیاهی ملی ایران.

 

این گیاه خواص دارویی ندارد ولی موارد استفاده متعددی دارد. یک نوع علوفه عالی برای دامها محسوب می شود. شبدر اصولاً در حالت تر بودن، حالت مسهلی دارد و مقدار کم آن مُلیّن و مقدار زیاد آن مسهل است ولی در حالت خشک  بودن عکس این عمل، یعنی قابلیت قابض بودن را دارد. گیاه خوبی برای سرفه و ناراحتیهای تنفسی از جمله عفونت سینه از نوع برونشیت می باشد.

گلهای شبدر قرمز به صورت جوشانده تصفیه کننده خوبی برای خون است و در مواردی حتی در مورد سرطان معده از این گیاه استفاده می شود.

شبدر قرمز گیاهی است علفی و چند ساله که در مناطق معتدله کره زمین می روید . در شرایط مساعد این گیاه هفت ساله است ولی در آب و هوای گرم فقط دو سال عمر می کند .

ارتفاع شبدر قرمز بسیار کم است و بیشتر از 15 سانتیمتر نمی شود . برگهای آن بیضی شکل و دراز و دارای سه برگچه است و بهمین علت در قرون وسطی مورد احترام مسیحیان بوده زیرا آنرا سمبل خداوند ، مسیح و روح المقدس می دانستند .

این گیاه از نظر داشتن مواد مغذی برای علوفه حیوانات بکار می رود .

ترکیبات شیمیایی:

گل شبدر دارای مواد شیمیایی مانند تریفولین ،‌ایزوتریفولین و اسانس روغنی می باشد . این گیاه دریای املاح معدنی مانند سلیس ،‌آهن ، فسفر ،‌گوگرد ، پتاسیم ، منیزیوم ،‌منگنز ، روی ،‌مس ، سرب ، نیکل و کوبالت می باشد .

خواص داروئی:

شبدر قرمز از نظر طب قدیم ایران سرد و تر است .

1)مهمترین خاصیت شبدر قرمز ضد سرطان بودن آن است .

2) تمیز کننده خون و بدن است

3)سرفه را برطرف می کند

4)دردهای عضلانی را برطرف می کند

5)تورم پوستی را از بین می برد

6)شبدر تازه بعنوان مسهل بکار می رود

7)درمان کننده آسم است

8)برای درمان آب آوردگی بدن مفید است

9)دل پیچه را برطرف می کند

10)برای درمان آرتروز ، رماتسیم و ورم بیضه باید برگ شبدر را در روغن زیتون جوشانیده و روی قسمت های دردناک بمالید .

11)برای طول عمر و جلوگیری از بیماریهای قلبی شبدر قرمز بخورید .

12)تشنج را علاج می کند

13)برای التیام زخم ها ، ضماد شبدر قرمز را روی زخم ها بگذارید

14)برای از بین بردن خارش شبدر را له کرده وروی پوست بمالید.

۱۵)در مواردی حتی در مورد سرطان معده از این گیاه استفاده می شود.

طرز استفاده:

دم کرده : مقدر 30 گرم گیاه خشک را در یک لیتر آبجوش ریخته و به مدت 5 دقیقه دم کنید . مقدر مصرف آن یک فنجان سه بار در روز است .

جوشانده شبدر : مقدر 50 گرم سرشاخه های گلدار شبدر قرمز را در مقدری شیر یا آّ ب ریخته و بگذارید مدتی بجوشد و پس از سردشدن بصورت ضماد روی پوست و یا قسمتهای دردناک بدن بگذارید .

مضرات :

مقدر مصرف زیاد شبدر خطرناک است زیرا دارای اسید سیانیدریک می باشد ولی استفاده متعادل از آن هیچگونه خطری نداشته و بسیار مفید است .

اهمیت و پراکنش شبدر لاکی

شبدر لاکی یا کریمسون با نام علمی (Trifolium incarnatum.L) بومی جنوب غربی آسیای صغیر تا نواحی اروپا است و هم اکنون در فرانسه، مجارستان، ایتالیا و جنوب انگلستان کشت می شود. این شبدر در سال ۱۸۱۹ میلادی وارد آمریکا شد و اکنون یکی از بقولات مهم علوفه‌ای این کشور به شمار می رود.

شبدر لاکی در مراتع، تولید علوفه خشک و اصلاح خاک مورد استفاده قرار می گیرد. در مناطق گرم کشت آن به صورت یک ساله زمستانه و در مناطق سرد به صورت یک ساله تابستانه رایج است. در نواحی گرم امریکا این گیاه بیشتر از سایر بقولات زمستانه یک ساله، کشت می شود.

رقم‌های شبدر لاکی

شبدر لاکی دارای رقم های اصلاح شده مختلفی است. از جمله آنها می توان به رقم های کاپریرا، آیوبورن، چیف، دیکسی، تالادگا و کنتاکی اشاره نمود.

مشخصات زراعی شبدر لاکی

شبدر لاکی گیاهی یک ساله و دارای تیپ (فرم) رشدی ایستاده (عمودی) بوه و ارتفاع ساقه آن به ۹۰ ـ ۳۰ سانتی متر می رسد و بدون انشعاب های زیاد است. بسیار شبیه شبدر قرمز است ولی انتهای برگچه های شبدر لاکی گردتر از شبدر قرمز بوده و برگ ها و ساقه های آن نیز پر کرک تر از شبدر قرمز است که گلهای به رنگ لاکی روشن و از قسمت پایین گل آذین شروع به بازشدن می نمایند.

به زمستان های معتدل مقاوم و حداکثر تولید را در شرایط سرد و مرطوب دارد. در خاک های به طور نسبی در محیط اسیدی رشد خوبی داشته (Ph=6-7) ولی شرایط قلیایی را هم تحمل می کند و از این لحاظ شبیه شبدر آلسالیک است. کاشت آن در خاک‌های سبک و سنگین موفقیت آمیز است ولی به خاک های فقیر و پیت سازگاری ندارد. بهترین رشد را در خاکهای حاصلخیز و زهکشی شده دارد. رنگ بذر آن زرد و اندازه آن دو برابر بذر شبدر قرمز و گردتر است. شبدر لاکی خود بذرپاش است و حدود ۳۰ تا ۷۵ درصد بذر سخت دارد و همین خصوصیات موجب می شود که بذرهای ریخته شده در زمین، در پاییز جوانه زده و در سال بعد مزرعه ای از شبدر لاکی تولید شود.

مقاومت به تنش‌ها

شبدر لاکی به طور نسبی مقاوم به سرما، مقاوم به شرایط غرق‌آبی، حساس به خشکی، متحمل به شرایط قلیایی و به خاکهای اسیدی (Ph=6-7) سازگار است.

تاریخ کاشت

بهترین زمان برای کاشت بستگی به منطقه و هدف کاشت دارد. به طور کلی در کشت پاییزه از نیمه دوم شهریور تا اوایل مهر و در کشت بهاره از نیمه اول اردیبهشت می توان آن را کشت نمود.

میزان بذر مصرفی

میزان بذر مصرفی با توجه به هدف کاشت، نوع خاک، تاریخ کاشت، نحوه تهیه بستر بذر و قوه نامیه متغیر است. به طور کلی برای ایجاد یک مزرعه خوب مقدار ۲۰ ـ ۱۵ کیلوگرم بذر در هکتار توصیه می شود.

عمق کاشت

با توجه به ریز بودن بذر شبدر، عمق کاشت نباید بیشتر از ۲ـ۱ سانتی متر باشد.

برداشت علوفه

بهترین زمان برداشت علوفه شبدر لاکی، اوایل گلدهی (۱۰ ـ ۵ درصد) بوده که در این مرحله علوفه خشک با کیفیت خوبی تولید خواهد شد. اگر برداشت تا مرحله گلدهی کامل به تاخیر بیافتد محصول آن افزایش یافته ولی ارزش غذایی آن کاهش می یابد. ساقه و برگ شبدر لاکی پر کرک تر از شبدر قرمز است و با مسن شدن گیاه کرکها سخت تر می شوند. اگر علوفه خشک تهیه شده در مراحل آخر رشد به دام داده شود ممکن است به علت سخت شدن کرکهای روی ساقه و برگ مشکلاتی مثل ایجاد گلوله های کرکی در شکم دام نموده که حتی در بعضی موارد سبب مرگ آنها می شود، بنابراین برای کاهش این خطر، می توان علوفه خشک شبدر لاکی را با سایر علفهای خشک مصرف نمود. متوسط عملکرد علوفه خشک آن ۶ ـ ۵/۲ تن در هکتار است.

برداشت بذر

شبدر لاکی گیاهی خودگشن است ولی وجود حشره های گرده افشان مانند زنبور در افزایش عملکرد بذر موثر است و قرار دادن دو عدد کندوی زنبور عسل در هر هکتار برای گرده افشانی بیشتر توصیه می شود. زمان مناسب برداشت بذر هنگامی است که برگها و ساقه ها به طور کامل رسیده و گل آذین ها به رنگ زرد تا قهوه ای در آمده باشند. از یک مزرعه خوب گرده افشانی شده می توان حدود ۱۰۰۰ کیلوگرم بذر در هر هکتار برداشت نمود.

موارد استفاده از شبدر لاکی

شبدر لاکی به صورت علوفه تر (چرای مستقیم در مزارع و مراتع)، علوفه خشک و کود سبز قابل استفاده است و به خاطر این که رشد خود را در بهار زودتر از سایر شبدرها (حتی شبدر ایرانی) شروع می کند، می تواند منبع علوفه خوبی برای چرا در اوایل بهار باشد. در منطقه کرج در نیمه دوم فروردین علوفه این گیاه آماده برداشت است.

شبدر بخشه

بر اساس نتایج حاصله ، بیشترین تنوع و پراکنش گونه‌های جنس شبدر بخشه   Vesicaria در بخشهای شمال، شمال غرب کشور و در امتداد رشته‌ کوههای زاگرس می‌باشد. اطلاعات شناسنامه‌ای موجود در نمونه‌های هر باریومی مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع و مؤسسه تحقیقات آفات و بیماریهای گیاهی نیز این پراکنش را تأیید می‌کند. بر این اساس، استانهای بخشهای شرقی کشور تنوع بسیار کمی را از لحاظ پراکنش گونه‌های این بخشه دارا هستند که در جمع‌آوری‌های بعمل آمده نیز وارد نشده است. در عین حال، بسیاری از توده‌ها یا نمونه‌های گیاهی از مناطقی جمع‌آوری شده‌اند که تاکنون در فلوریا سایر جمع‌آوری‌های موجود گزارش نشده است . بنابراین جمع‌آوری‌های بعمل آمده، تکمیل کننده گزارشات قبلی در مورد پراکنش گونه‌های جنس شبدر، بخشه Vesicaria در کشور می‌باشد. نتایج موجود در جدول 2 نشان می‌دهد که محدودة ارتفاع پراکنش گونه‌ها بین 10-3750 متر می‌باشد و این نشانگر عرصه وسیع انتشار گونه‌های بخش فوق در ارتفاعات مختلف از سطح دریا میباشد. در ارتباط با پراکنش گونه‌های بخشه Zohary،Vesicaria  در سال 1984 ، 2 مرکز پراکنش را برای این بخش گزارش کرده است که یکی ناحیه شمال مدیترانه و دیگری غربی‌ترین ناحیه ایران تورانی می‌باشد (Zohary,1984). نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که از مجموع 11 استان که جمع آوری در آنها در حد وسیعی انجام شده است، استانهای خوزستان، کرمانشاه و فارس بیشترین مرکز تنوع گونه‌های بخشه  Vesicaria  محسوب می‌شوند. مظفریان در فلور خوزستان، این استان را مهد شبدر معرفی کرده است که بر اساس جمع‌‌آوری‌های بعمل آمده به نظر می‌رسد این استان یکی از مراکز اصلی تنوع گونه‌های یکساله بخشه Vesicaria مشتمل بر گونه‌های T. resupinatum  ، T. bullatum, T. clusi و T. tomentosum می‌باشد (جدول 3). قابل ذکر است گونه T. clusii  که فقط از 4 سایت 88، 89، 91 و 93 در استان مذکور جمع‌‌آوری شده است، حتی در هر باریوم مرکز استان مشاهده نشد و تنها یک نمونه از آن در مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع به شماره 37610 موجود می‌باشد. بدین ترتیب به کمک جمع‌آوری‌های بعمل آمده، علاوه بر معرفی مناطق جدید پراکنش گونه مذکور، از منابع ژنتیکی این گیاه با جمع‌آوری و ضمن احیاء توده‌های این گونه در گلخانه بانک ژن گیاهی ملی ایران، حفاظت صورت گرفته است. نتایج حاصل در جدول شماره 4 و شکل 5 نشان می‌دهد که پراکنش گونه‌های بخشه Vesicaria عمدتاً در ارتفاعات کمتر از 2750 متر می‌باشد و بنظر می‌رسد که ارتفاعات بالاتر (کوهسری) مناسب جهت رویش گیاهان این بخش نمی باشد.

تجزیه به عامل‌ها نشان داد که عامل ارتفاع و میزان بارندگی دو عامل زیست محیطی مهم در پراکنش گونه‌ها هستند. بطوریکه با افزایش ارتفاع میزان بارندگی نیز افزایش می‌یابد. این دو عامل در کنار عامل pH خاک مهمترین عوامل در پراکنش گونه‌های بخشه Vesicaria می‌باشند. با توجه به جدول 4 و نتایج جدول توزیع فراوانی، مشخص می‌شود که گونه‌های یکساله این بخش عمدتاً در استانهای غربی و شمال غرب کشور و در دمای حد فاصل 25-20 درجه سانتیگراد پراکنش یافته‌‌اند. از سوی دیگر نتایج جدول 4 نشان دهنده آن است که بهترین خاک جهت رشد گونه‌های این بخش خاکهای میانه بافت از نوع لوم ماسه‌ای، خاکهای لومی و خاکهای نسبتاً سنگین حاوی لوم رس ماسه‌ای، لوم رسی و لوم رسی لای می‌باشند. همچنین pH مناسب جهت رشد گونه‌های این بخش عمدتاً خاکهای قلیایی با pH بین 8-7 می‌باشد ندرتاً توده‌ها در pH اسیدی یا pH بسیار قلیایی بالاتر از 8 پراکنش یافته‌اند (جدول 4) . دندروگرام تجزیه خوشه‌ای (شکل 1) بر اساس کلیه عوامل زیست محیطی مورد بررسی نشان می‌دهد که توده‌های یکساله بخشه Vesicaria که عمدتاً در گروه 1 دندروگرام مذکور قرار گرفته‌اند در بخشهایی از استانهای خوزستان، فارس و کرمانشاه قرار گرفته‌اند که از نظر عوامل زیست محیطی دارای شرایط مشابهی می‌باشند. گونه‌های چند ساله این بخشه نیز که در استانهای شمالی کشور بویژه گیلان و مازندران پراکنش گسترده‌ای را نشان می‌دهد، در یک گروه مجزا قرار گرفته‌اند. همچنین قــرارگیری برخی تـــوده‌های T. fragiferum یا T. tumens در گروههای جداگانه و واحد، حاکی از آن است که برخی مناطق استانهای جمع‌آوری شده، از نظر برخی عوامل مثل بافت خاک، ‌pH ، دما و بارندگی با سایر مناطق استانهای مذکور دارای تفاوتهای عمده‌ای می‌باشند. برای مثال،  109 T. fragiferum و T. fragiferum 111 در میان کلیه توده‌های این گونه، تنها ژرم پلاسم‌هایی هستند که در pH اسیدی (5/8=pH) رشد یافته‌اند. Shackle و همکاران در سال 2001 نیز به این مسئله اشاره داشته‌اند که گونه مذکور در خاکهای اسیدی رشد مناسبی نشان می‌دهد (Shackle et. al., 2001) . همچنین149 T. tumens تنــها توده ای از گونه مذکور می‌باشد که در ارتفاعات بیش از 2100 متری پراکنش پیدا کرده است. این مسئله نیز نظر Issolah و Abdelguerfi مبنی بر همبستگی‌بین‌ارتفاع‌باصفات مورفولوژی را تأیید می‌کند(Issolah & Abdelguerfi, 2000). به طوری که با افزایش ارتفاع، نمونه‌ها ریختار کوچکتری داشته و در عین حال از فرم افراشته بیشتر به سمت فرم خوابیده تمایل پیدا کرده‌اند.همچنین143 T. tumens تنها توده‌ای از گونه فوق می‌باشد که در pH بسیار بالا (8=pH) رشد پیدا کرده است و در دندروگرام شکل 1 نیز به صورت گروهی جداگانه قرار گرفته‌اند. قرار گرفتن توده ‌های لرستانی در حد فاصل توده‌های گلستانی و آذربایجان غربی حاکی ازتشابه شرایط محیطی مناطق جمع‌آوری شده درسه استان مذکورمی‌باشد.درمورد گونه   T. tomentosum جدول 3نشان می‌دهد که پراکنش این گونه بیشتر در نواحی تقریباً گرم با دمای بالاتر از 20 درجه سانتیگراد می‌باشد. همچنین نتایج این جدول حاکی از آن است که در اکثر مناطق جمع‌آوری به جز استان فارس، دو گونه T. bullatum و       T. tomentosum که از نظر ساختار مورفولوژیکی نیز شباهت بالایی را نشان می‌دهند، عمدتاً در کنار هم رویش دارند با این تفاوت که گــــونه T. tomentosum را به تنهایی و از ارتفاعات بیشتر از 2150 متر نیز می‌توان جمع‌آوری نمود و در عین حال عرصه انتشار وسیعتری را نسبت به گونه T. bullatum نشان می‌دهد. در ارتباط با گونه T. physodes ، هر دو واریته گزارش شده این گونه که در فلور فلسطین (Zohary,1972) ، (رجامند وکفاش ، 1362) و فلورایرانیکا (Heller, 1984)  ذکــــــر گـــردیده است جمــــع‌آوری گردیــــد. با این تفاوت که T. physodes var. psilocalyx که فاقد کرک بر روی کاسه گل و میوه می‌باشد فقط از آذربایجان غربی و T. physodes var. physodes که دارای کرک بر روی کاسه گل و میوه می‌باشد فقط در استان گیلان مشاهده شد (جدول 3) . در اکثر استان‌های مورد بررسی، T. resupinatum var. majus سطح زیر کشت وسیعی را به خود اختصاص داده بود، اما T. resupinatum var. microcephalum  از گونه مذکور فقط از استان مازندران جمع‌آوری شد (جدول 3). گونه T. fragiferum عمدتاً از مناطقی جمع‌آوری شد که بیشتر حالت مردابی یا مرطوب داشتند و به همین علت نسبتاً توده‌های بذری کمتری از گونه مذکور جمع‌آوری گشت چون به دلیل رطوبت بالای مناطق جمع‌آوری این‌گونه، در اکثر موارد توده ها نارس بودند و بیشتر نمونه‌های هر باریومی جمع‌آوری گردید. قابل ذکر است که از گونه‌های مربوط به سایر بخش‌ها نیز توده‌هایی جمع‌آوری گردید . T. radicosum از بخش Lotaidae که گونه انحصاری ایران است از ارتفاعات 3750 متری توچال جمع‌آوری گردید. همچنین توده‌های مربوط به گونه‌هایT. purpureum ، T. pilulare وT. spumosum که بــه تـــرتیب مــربــوط به بخـشه‌هایTrifolium ، Trichocephalum وMistyllus هستند نیز فقط در نواحی شمال غرب و غرب کشور و در کنار توده‌های بخشه Vesicaria پراکنش نشان میدهند که در دندروگرام شکل 1 نیز عمدتاً در گروه اول و در کنار گونه‌های بخشه فوق قرار گرفته‌اند.

در مجموع، نتایج و جمع‌آوریهای بعمل آمده نشان می‌دهد که مناطق غربی و شمال غرب کشور عرصه انتشار و مرکز تنوع بسیاری از گونه‌های جنس شبدر بخشه Vesicaria است که لزوم توجه به این مناطق و حفظ ذخایر ژنتیکی و منابع گیاهی عظیم این گیاه را نشان می‌دهد. همچنین با جمع‌آوریهای بعمل آمده، ضمن تکمیل نمودن منابع موجود در مورد مناطق پراکنش گونه‌های شبدر بویژه بخشهVesicaria ، غنی‌کردن کلکسیون شبدر بانک ژن گیاهی ملی ایران، از جذف بسیاری از منابع ژنتیکی این گیاهان و خطر انقراض و فرسایش ژنتیکی این منابع جلوگیری به عمل آمد.

 

 



JavaScript Codes


Javascripts