پروژه

بازیافت پسماندها

پسماندها:

 

پسماند عبارتست از مواد جامع و مایع(غیر از فاضلاب) که به طور مستقیم یا غیر مستقیم حاصل فعالیت انسان بوده و از نظر تولید کننده زائد تلقی می شود.

پساب عبارتست از هر آنچه که در طول فرآیند تولید به غیر از محصول به عنوان محصول جانبی بدست کمی آید و قابل بازیافت و استفاده واحد تولید نمی باشد و غالبا" به دور ریخته می شود (یا مورد استفاده واحدهای تولیدی دیگر قرار می گیرد)پساب گفته می شود.

پسماندها به پنج گروه تقسیم می شوند:

1-           پسماندهای عادی: به کلیه پسماندهائی گفته می شود که به صورت معمول از فعالیتهای روزمره انسانها در شهرها،روستاها و خارج از آنها تولید می شود. از قبیل زباله های خانگی و نخاله های ساختمانی

2-          پسماندهای پزشکی: به پسماندهای عفونی و زیان آور ناشی از بیمارستانها،مرکز بهداشتی،درمانی،آزمایشگاههای تشخیص طبی و سایر مراکز مشابه گفته می شود. سایر پسماندهای خطرناک بیمارستانی از شمول این تعریف خارج است.

3-       پسماندهای ویژه: به کلیه پسماندهائی گفته می شود که به دلایل بالا بودن حداقل یکی از خواص خطرناک از قبیل سمیت،بیماری زائی،قابلیت انفجار یا اشتعال،خورندگی و مشابه آن به مراقبت ویژه نیاز داشته باشد و آن دسته از پسماندهای پزشکی و نیز بخشی از پسماندهای عادی،صنعتی،کشاورزی که نیاز به مدیریت خاص دارند.

4-        پسماندهای کشاورزی: به پسماندهای ناشی از فعالیتهای تولیدی در بخش کشاورزی گفته می شود از قبیل فضولات،لاشه حیوانات(دام و طیور و آبزیان) محصولات کشاورزی فاسد یا غیر قابل مصرف.

5-       پسماندهای صنعتی: به کلیه پسماندهای ناشی از فعالیتهای صنعتی و معدنی و پسماندهای پالایشگاهی صنایع گاز،نفت،پتروشیمی و نیروگاهی و امثال آن گفته می شود. از قبیل براده ها،سرریز ها و لجنهای صنعتی.

 

 

مدیریت پسماند:

عبارتست از برنامه ریزی ،ساماندهی،مراقبت و عملیات اجرائی مربوط به تولید،جمع آوری،ذخیره سازی،حمل و نقل،بازیافت ، پردازش و دفع پسماندها و همچنین آموزش و اطلاع رسانی در زمینه پسماندها.

روند رو به گسترش تولید پسماند ها از یک سو و فقدان استراتژی و قانونمندی لازم برای مدیریت این مواد از سوی دیگر بسیاری از مناطق کشور را با مشکلات جدی مواجه کرده است و لطمات و خطرات زیست محیطی زیادی به همراه داشته است.

صرف نظر از مدیریت اجرائی پسماندها در داخل شهرها که نسبتا" مطلوب انجام می شود در بیشتر موارد دفع آنها  با مشکل مواجه بوده و سایر پسماندها در بسیاری از موارد ، به شکلی مدیریت می گردد که موجبات آلودگی محیط زیست شده و اکوسیستم های طبیعی و سلامت انسانها با لطمات فراوانی مواجه شده است.

یکی از بزرگترین مشکلات مدیریت پسماندها است. مدیریت پسماندها آئین نامه دارد اما متاسفانه سازمان یا ارگان متولی انجام ندارد . سرمایه گذاری در این بخش هم بخاطر اینکه حمایتهای لازم انجام نشده است ، البته بخش های خصوصی که ریسک سرمایه گذاری را پذیرفته اند در این راه موفق بوده اند . در حال حاضر پسماندهای صنعتی و یا شیمیائی یا به صورت غیر اصولی سوزانده می شوند یا وارد آب و خاک شده و بدین ترتیب منابع آبی و خاکی مار ا آلوده می کنند. از نظر مدیریت دولت بایستی حمایت کند. در واحدهای بازیافت پسماندها نیروی انسانی زیادی جذب و مشغول به کار خواهند شد. هم اینکه معضلات زیست محیطی کم شده و سلامت محیط تضمین می شود. تعداد افرادی که در این زمینه کار می کنند بسیار محدود است . ولی افق چشم انداز افق روشنی است . بر اساس کنوانسیون بازل می توان به کشورهای حاشیه کشورمان خدمات ارائه دهیم.یکی از چالشهای عمده زیست محیطی در زنجیره صنعت نفت در سطح جهان، مدیریت پسماندهای سمی نظیر هیدروکربنهای کلردار است که چون به دلیل غیر قابل تجزیه بودن(Non-Degradable) می توانند تا بیش از سی سال در طبیعت باقی بمانند و روشهای امحاء مناسبی نیز تاکنون برای مدیریت آنها طراحی و تعریف نگردیده است، لذا از جنبه های زیست محیطی بسیار نامطلوب به شمار می آیند.

با توجه به فعالیت دو واحد پتروشیمی آبادان و بندر امام در زمینه تولید PVC  و تولید روزانه بیش از 30 تن ضایعات سمی (Waste Liquid) که با بهره برداری از سه واحد جدید، پتروشیمی غدیر،اروند و هگمتانه، حجم بسیار وسیعی از آن تولید خواهد شد.

با توجه به این که واحدهای تولیدی مجتمع ها،پالایشگاهها و صنایع مختلف شیمیائی در کنار تولید محصولات اصلی به ناچار محصولات جانبی یا ضایعاتی را که نتیجه واکنشهای شیمیائی می باشد تولید می نمایند و گاها" حجم این محصولات ناخواسته بیش از ظرفیت تولید اصلی واحد صنعتی می باشد. از بین بردن یا ذخیره سازی این مواد علاوه بر معضلات زیست محیطی متحمل هزینه های زیادی خواهد شد.

هم اکنون PVC ها و ضایعات ناشی از فرآیند تولید آنها به عنوان یکی از مخرب ترین و خطرناکترین پسماندها به شمار می روند. از طرفی مدیریت بر امحاء اینگونه پسماندها کاری دشوار بوده و هم اکنون غالبا"‌به صورت نامناسبی صورت می گیرد . این وضعیت موجب گردیده تا با آزاد شدن این مواد در طبیعت صدمات بسیار زیادی بر سلامت محیط زیست وارد آید.

تنها یک واحد به نام پتروشیمی فریمان که در مرحله طرح است توانسته با انجام ابداعات فنی متناسب، توان تبدیل ضایعات مذکور را به مواد با ارزشی همچون کلروفرم،تری کلرواتیلن،تتراکلرید کربن،اتیلن دی کلراید و اسید کلریدریک بدست آورده است.

همچنین برخی از این مواد می توانند به محصولات با ارزش تبدیل گردند و بدین لحاظ به عنوان ماده اولیه ارزان قیمت ارزش مطالعه و سرمایه گذاری خواهند داشت. در این راستا مطالعه ضایعات و دور ریزهای برخی از مجتمع های پترو شیمی به منظور استفاده بهینه از این مواد آغاز گردیده است.

اطلاعات ارائه شده در این گزارش شامل ضایعات و دورریزهائی می باشد که:

1-      فاقد متقاضی در حال حاضر می باشند.

2-     از نظر آنالیز تا حدی شناخته شده می باشند.

3-    ظرفیت تولید آنها ارزش مطالعه و سرمایه گذاری دارد.

4-    در طی فرآیند تولید محصول اصلی، تولید آنها نیز تکرار پذیر می باشد.

5-    مجتمع ها برنامه مشخصی برای استفاده از ضایعات فوق را ندارند.

از حدود 40 سال پیش پلاستیک های پلی وینیل کلراید(PVC) تبدیل به اصلی ترین ماده ساختمانی مواد شدند و سایه قدرتمند فواید بی شماری خود را بر روی این کره خاکی گسترانیدند و هوا،آب،انسان،حیوان،گیاه،خاک و زمین را تحت تاثیر خود قرار دارند. (PVC) ماده اصلی تولید انواع پلاستیک ها و مورد استفاده پتروشیمی هاست.

پس از تقطیر و پالایش نفت و جداسازی هیدروکربنهای موجود در نفت همانند اتیلن(CH2-CH2) محصولات روانه پتروشیمی ها شده و ضمن ترکیب با مواد خام دیگری در ابتداء اتیلن دی کلراید(EDC) تولید و سپس وینیل کراید مونومر (VCM) حاصل می شود. VCM پایه تولید PVC  است.

در یک واحد پلی مریزاسیون VCM  به  PVC تبدیل می شود. سپس PVC  برای تهیه انواع پلاستیک ها و دیگر لوازم به واحدهای اختصاصی انتقال داده شده و آنچه را که امروزه مستقیم یا غیر مستقیم استفاده می کنیم حاصل می شود.

افزایش بی رویه واحدهای تولید PVC/VCM  در ابتداء برای انسان به تنها خوشایند بود بلکه باعث غفلت او از تاثیرات این ماده مفید بر سلامت خود شد. پسماندها و پساب های تولیدی در واحدهای PVC و VCM  تبدیل به معضل اصلی پتروشیمی ها شد. در ابتداء با روش های ساده دفع توانستند تا حدودی مشکل را حل نمایند اما تولید سمی ترین و خطرناک ترین گاز به نام دی اکسین (DIOXIN) باعث شد تا توجه بیشتری به نحوه دفع پسماندها شود. راه های مختلفی آزموده شد و راههای متنوعی برای کاهش این ماده مخرب استفاده گشت که در نهایت منجر به کنترل میزان تولید دی اکسین شد اما کاهش میزان دی اکسین باز هم برای این مقطع زمانی مفید خواهد بود و نمی توان نسبت به آینده بی توجه بود.

این ماده سمی نه تنها انسان را تحت تاثیر قرار می دهد بلکه حیوانات و محیط زیست از آن در امان نخواهند بود. کره زمین و محیط زیست بستر اولیه رشد و تکامل بشری است و انسان با الگوپذیری از محیط زندگی خود توانسته است علوم و دانش های زیادی را فرا گیرد و به کمک همین منابع محیط زیستی است که توانسته رفاه را گزینه اصلی معیارهای زندگی خود قرار دهد، اما همین بستر اولیه و ابتدائی در معرض خطرات ناشی از فعالیت های انسان قرار گرفته و در حال نابودی است.

بطور خلاصه همه عوامل تشکیل دهنده و مضر در واحدهای تولیدی PVC/VCM  و روش های کنونی رفع مشکل بیان می گردد.لازم به ذکر است که فقط پسماندها و پساب های تولید شده در واحدهای PVC/VCM مدنظر بوده و دفع زباله های حاصل از محصولات بدست آمده از PVC خود معضل دیگری می باشد. 

 بازیافت مواد زائد صنعتی:

در گذشته مدیریت مواد زاید صنعتی عمدتا" شامل جمع آوری ،دفع در زمین و زباله سوزی بود و به بازیافت زباله های صنعتی توجه زیادی نمی شد. با گذشت زمان آگاهی های زیست محیطی به دلیل رشد علوم و فناوری محیط زیستی افزایش پیدا کرد و رابطه بین محیط زیست و سلامتی مردم مشخص تر شد. از طرف دیگر محدودیت مواد و منابع زمین به دلیل رشد جمعیت و بهره برداریهای بی رویه مشخص تر شد و دریافتند که زباله سوزی و دفع در زمین مشکلات زیادی را به همراه دارند و آثار زیست محیطی زیادی بر جای می گذارند. بعلاوه زباله سوزی و دفع در زمین نمی توانند مشکلات حجم عظیم زباله تولیدی را مرتفع سازند. در نتیجه به تدریج مفهوم مدیریت جامع زائدات صنعتی شکل گرفت و مشخص شد که می توان از روشهای دیگری مثل بازیافت هم برای مدیریت مواد زائد صنعتی استفاده کرد.هدف مدیریت پایدار مواد زائد صنعتی ، بازیافت هر چه بیشتر مواد با ارزش زباله صنعتی از طریق مصرف کمتر انرژی و آثار کمتر زیست محیطی است. مفهوم راهبرد(کاهش،بازچرخش و بازیافت) که بعدها در کشورهای صنعتی رایج شد، دقیقا" بر اساس مفهوم توسعه پایدار در مدیریت مواد زائد صنعتی شکل گرفت. هدف از مدیریت جامع زائدات صنعتی بهینه کردن این سیستم می باشد.تحول اخیر در سیستم مدیریت مواد زائد صنعتی ، تصور ما را از بازیافت مواد دگرگون کرد اگرچه تولید مواد یکی از اهدا ف اصلی بازیافت است و لی پردازش و بازیافت اهداف دیگری را دنبال می کند که از هدف اولیه آن       می تواند مهم تر باشد. تولید مواد و انرژی، بالا بردن راندمان سیستم مدیریت مواد زائد صنعتی،حفظ محیط زیست و توسعه پایدار همگی از اهداف بازیافت می باشند. تا سال 1980 بازیافت فقط به تقاضا محدود بود و برنامه های بازیافت بر اساس عرضه و تقاضا انجام می شد. از سال 1980 به بعد موضوع باز چرخش و بازیافت مواد زاید صنعتی، شکل تازه ای به خود گرفت و در برنامه های مدیریت مواد زائد صنعتی جایگاه ویژه ای پیدار کرد. جوامع پیشرفته به این نتیجه رسیدند که منابع معدنی زمین محدود است و پایان یافتن منابع و معادن مرغوب، انسان را مجبور به استفاده از منابع و معادن نامرغوبتر می کند که مستلزم سرمایه گذاری بیشتر و مصرف انرژی مازاد برای استخراج آنها خواهد بود. از سوی دیگر تولید روز افزون مواد زائد صنعتی، موجب استخراج بیش از حد مواد خام از منابع و معادن می گردد. بنابر این باید تولید و مصرف بی رویه کنترل شده و حفاظت از منابع طبیعی و به موازات آن بازیافت به عنوان یک ضرورت در سیستم مدیریت مواد زائد صنعتی مطرح گردد. به همین دلیل از دهه 90 میلادی مدیریت مواد زائد صنعتی با محور باز یافت پا به عرصه وجود گذاشت. در این تفکر، مفهوم باز یافت متحول شد و از محدوده عناصر موظف فراتر رفت به طوری که امروز به صورت سیستماتیک مورد پیگیری قرار گرفته و سهم باز یافت در این سیستمها بسیار چشمگیر می باشد.

روشهای متداول دفع مواد زائد سمی و خطرناک: 

برای دفع مواد زائد جامد راه حلهای متعددی وجود دارد. از نقطعه نظر اقتصادی بهترین راه حل آن است که مواد زائد در سیستم بازیافت شده و مواد باقیمانده با ارزش مجددا" مصرف شود.

1-      بازیابی و استفاده مجدد  Recycling and re-use

2-     سوزاندن در فضای باز

3-    دفع در سطح زمین

4-    دفن بهداشتی

5-    دفع مواد زائد در زمینهای کشاورزی

6-   روش ذخیره سازی مواد زائد در استخر یا لاگون

7-    سوزاندن مواد زائد در دستگاههای زباله سوز

8-    تزریق مواد در اعماق زمین

تولید هزاران تن مواد زائد سمی و خطرناک ضرورت تدوین قوانین و مقررات جهت اعمال مدیریت صحیح و کاهش عوارض و تبعات زیست محیطی، مشخص می نماید.

هم اکنون کشور در خصوص مدیریت مواد زائد خطرناک دارای استراتژی،قانون،آئین نامه و برنامه است.

طبق بررسی های انجام شده ، منابع تولید زائدات صنعتی در کشور از نقطه نظر تنوع زائدات تولیدی در گروههای منحصر به فرد به شرح زیر مشخص گردیده اند:

1- صنایع شیمیائی و داروئی                                       14/82%

2-صنایع نفت و پتروشیمی                                         75/43%

3- صنایع مصنوعات فلزی                                          92/33%

4- واحدهای خدماتی                                              64/19%

5- صنایع برق و الکترونیک و لوازم خانگی                      07/16%

6- صنایع نساجی و چرم                                          17/15%

7- صنایع کانی غیر فلزی                                          6/11%

8- صنایع سلولزی ،ماشین سازی و خودرو                      92/8%

9- صنایع غذائی                                                   35/5%

 

طبقه بندی مواد زائد خطرناک:

1-      مواد آتش زا یا قابل اشتعال

2-     مواد خورنده

3-    مواد ناپایدار

4-    مواد سمی

5-    مواد قابل انفجار

6-   مواد اکسید کننده

7-    مواد محرک و سوزش آور

8-    مواد سرطانزا

9-     مواد مسمومیت زای محیط

10- مواد جهش زا

 

 

 

 

 

 

اثرات سوء مواد زائد خطرناک بر انسان:

به طور کلی مواد زائد خطرناک به دو دسته زیر تقسیم می شوند:

الف- مواد زائد زیان بار با اثرات حاد (ACUTE)

ب- مواد زائد زیان بار با اثرات مزمن ( CHRONIC)

در ذیل برخی از فعالیتهای قابل توجیه از بعد اقتصادی به عنوان نمونه مطرح می گردند:

مواد زائد صنعتی در واحدهای پتروشیمی:

تاکنون بیش از چهار میلیون ترکیب شیمیائی شناخته شده اند که بیش از 80000 از این مواد به صورت تجاری مصرف می گردند.

سالانه تقریبا" 600 تا 700 ماده شیمیائی جدید که اکثرا" مواد آلی سنتیک هستند از واحدهای پتروشیمی در جهان تولید می شوند. بر اثر فعالیتهای واحدهای پتروشیمی،پسماندهائی تولید می گردد. مواد زائد جامد در صنعت پتروشیمی ممکن است به صورت ماده جامد واقعی نظیر مواد زائد پلاستیکی کاغذ یا فلزات و همچنین مواد زائد نیمه جامد مانند قیر و رزین ها ،خاک رس مستعمل ویا مواد جامد معلق و محلول همچون پلیمرهای زائد،فلزات سنگین و هیدروکربورها و مواد روغنی و املاح معدنی بوجود آیند.

در خصوص روشهای دفن مناسب برای این نوع ضایعات تولیدی در کشور می توان اعلام نمود که:

75/93 درصد انواع پسماندهای خطرناک تولیدی قابل بازیافت و بازبینی می باشند. برای مثال بررسی ها نشان می دهد میزان وزنی مواد ضایعاتی ناشی از فعالیت واحدهای پتروشیمی تولید کننده PVC در زنجیره صنعت نفت و فر آورده های پتروشیمی کشور 1400 هزار تن در سال بوده و با اجرای طرح های توسعه واحدهای جدید پتروشیمی به سرعت رو به افزایش است.

متاسفانه در سالهای گذشته به علت عدم وجود توان کارشناسی و فنی در بازیافت این مواد و فقدان آشنائی با توان داخلی کشور، عملیات بازیافت صورت نگرفته و مواد مذکور غالبا" به شکل غیر اصولی دفع و اثرات منفی بر محیط زیست کشور وارد نموده است. این در حالی است که ضایعات مذکور از طریق روشهای فنی و کاملا" اقتصادی قابل تبدیل به مواد با ارزشی نظیر حلالهای آلی هستند. هم اکنون این حلالها غالبا" از کشورهای دیگر خریداری و در صنعت داخلی مصرف می گردند.

بر اساس آمار مستند سالیانه حداقل بیست میلیون دلار ارز صرف واردات حلالهائی نظیر کربن تترا کلراید،اتیلن دی کلراید،کلروفرم ،تری کلرو اتیلن و اسید کلریدریک می گردد. این در حالی است که بخشی از حلالهای مصرفی مذکور از طریق بازیافت پسماندهای حاصل از فعالیت برخی از واحدهای پتروشیمی در داحل کشور قابل استحصال می باشند.

در جدول زیر ارزش ارزی هر یک از حلالهای آلی ارائه گردیده است.

نوع مواد

ارزش دلاری در هر تن

تتراکرید کربن )‍‍‍‍‍‍‍‍‍CCL4)

13000

اتیلن دی کلراید(‍‍‍‍C2H2CL2)

1000

کلروفرم(CHCL3)

4500

تری کلرو اتیلن)‍‍‍‍‍‍‍‍‍C2HCL3)

1200

 

علاوه بر آن نوعی پرایمر نیز حاصل فرآیند بازیافت ضایعات واحدهای پتروشیمی تولید کننده PVC  هستند که به عنوان قیر صنعتی کاربرد وسیعی در صنایع ایزولاسیون لوله های گاز،نفت و آب و صنعت خودروسازی دارد،بر اساس بر آوردهای اقتصادی ارزش ریالی همین محصول پوشش دهنده کل هزینه بازیافت بوده و ارزش ریالی دیگر محصولات به عنوان ارزش افزوده واحدهای صنعتی بازیافت مواد مورد نظر خواهند بود.

 

روغن های کارکرده:

در ایران سالیانه حدود (800-700) میلیون لیتر انواع روغن های روانکار تولید می شود که بخش اعظم آن در خودروها و مقداری در صنایع به مصرف می رسد.

هم اکنون بسیاری از واحدهای صنعتی در خصوص بازیافت روغن های مستعمل راه اندازی شده و درآمدهای مناسبی را تولید می نمایند. این موضوع تا جائی پیش رفته که بسیاری ازواحدهای مذکور در صدد واردات ضایعات از دیگر کشورهای همسایه می باشند.

بر اساس کنوانسیون پاپس(POPS) کشور در قبال مجامع بین المللی متعهد است تا در چارچوب کنوانسیون،همپای دیگر کشورها در جهت مدیریت مواد شیمیائی آلاینده پایدار حرکت نماید.

 

طرح بازیابی بطریهای (PET):

استفاده از مواد قابل باز یافت در صنایع بسته بندی بر اساس محاسبات فنی و دقیق علمی صورت پذیرفته است. از جمله این ظروف بطریهای PET  می باشند که برای بسته بندی و عرضه انواع نوشابه و مواد شوینده استفاده     می شوند.

طرحهای بازیافت بطریهای PET با هدف استفاده مجدد از منابع بسیار با ارزش این مواد مطرح گردیده است. میزان تولید بطریهای PET  در کشور به صورت نجومی افزایش می یابد(حداقل 80 میلیارد بطری در سال) این ظروف متاسفانه بدون هیچ گونه مدیریت منطقی و اصولی از طریق دفع پسماندهای خانگی وارد سیستم پسماندهای شهری و خانگی شده به مراکز دفن منتقل می گردد.

به عبارتی به دلیل عدم باز یافت این مواد و حجم بسیار بالا و همچنین تجزیه پذیری بسیار کند آنها عاملی در تخریب محیط زیست بشمار می روند . از طرفی بررسی ها نشان می دهد که بتدریج سیستم های غیر مکانیزه ای در سطح کشور بوجود آمده است که این مواد را به صورت غیر بهداشتی جمع آوری و به علت ارزش بالا به کشورهائی نظیر چین صادر می نمایند. قیمت گرانول PET برای تولید الیاف در حدود 1 دلار بر کیلوگرم است و برآوردها نشان میدهد که بطریهای مذکور با هزینه ای در حدود 800 ریال بر کیلوگرم قابل جمع آوری است که تقریبا"‌معادل 1/1 ارزش ارزی آنها است. لذا در صورت حمایت از واحدهای صنعتی داخلی می توان از توجیهات اقتصادی فرآیند در راستای تولید و اشتغال و حفظ محیط زیست بهره جست.

 

عوامل موثر بر فعالیت واحدهای بازیافت صنعتی:

1-      سیاستگذاری های کلان کشور در خصوص ضایعات صنعتی

2-     قوانین ،آئین نامه ها و دستورالعملهای مصوب مرتبط

3-    توان فنی بازیافت مواد در کشور

4-    میزان حمایت و نظارت سازمانها و وزارتخانه های ذیربط

5-    میزان آشنائی و آگاهی مدیران واحدهای صنعتی

6-   عوامل اقتصادی و ابزارهای حمایت مالی از واحدهای صنعتی

خوشبختانه در سالهای اخیر اهمیت ویژه ای به مدیریت پسماندهای صنعتی کشور داده شده است . بر همین اساس با تدوین قوانین و آئین نامه های مرتبط بستر قانونی مناسبی برای افزایش سطح مدیریت مواد زائد صنعتی فراهم آمده است. از طرفی توجیه فنی و اقتصادی فرآیندهای صنعتی بازیافت مواد، متخصصین داخلی را برای طراحی صنعتی و اجرای پروسه های صنعتی بازیافت ترغیب نموده است و پیش بینی می شود تا در صورت حمایت از اینگونه واحدها از طریق سیستم های بانکی و افزایش سرمایه گذاری در این بخش با توجه به توجیه اقتصادی فرآیندهای ذکر شده ،افزایش تعداد واحدهای بازیافتی را به سرعت شاهد باشیم.

در قانون مدیریت پسماندها بر کاهش میزان زائدات، استفاده مجدد از مواد قابل بازیابی، تشویق در استفاده از مواد بازیابی شده تبیین نقش تولید کنندگان کالاها در مدیریت مواد زائد،تدوین سیاستهای تشویقی برای صنایع بازیافت مواد مورد توجه قرار گرفته است.

در انتها و برای نمونه به بررسی کمی و کیفی مواد زائد صنعتی در مجتمع پتروشیمی امام پرداخته می شود.

بررسی آمار و ارقام مجتمع که بر اساس اطلاعات ارائه شده از طرف مجتمع صنعتی مذکور در اختیار قرار گرفته است نشان از آن دارد که بسیاری از مواد زائد تولید شده قابل بازیافت بوده و در صورت انجام عملیات بازیافت و یا استفاده مجدد توجیه فنی و اقتصادی خواهد داشت.

مواد زائد تولید شده در بخش های مختلف به ترتیب زیر است.

·        مواد زائد تولیدی در شرکت فرآورش

·        مواد زائد تولیدی در شرکت بسپاران

·        مواد زائد تولیدی در شرکت کیمیا

·        مواد زائد تولیدی در شرکت آب نیرو

·        مواد زائد تولیدی در شرکت خوارزمی

·        سایر مراکز تولید مواد زائد صنعتی در مجتمع

مواد زائد تولیدی در واحد الفین که غالبا" قابلیت بازیافت دارند.

نام پسماند

آنالیز شیمیائی

مقدار دفع

واحد سنجش

فرکانس تولید

روش دفع فعلی

کک

کربن

50

کیلوگرم

ماهانه

دفن

غربال مولکولی

آلومینا-سیلیکات

53

تن

5 سال

دفن

غربال مولکولی

آلومینا-سیلیکات

13

تن

5 سال

دفن

غربال مولکولی

آلومینا-سیلیکات

5

تن

5 سال

دفن

غربال مولکولی

آلومینا-سیلیکات

10

تن

5 سال

دفن

کاتالیست

نیکل- منیزیم

8/3

مترمکعب

5 سال

دفن

کاتالیست

پالادیم

58

مترمکعب

5 سال

انبار

کاتالیست

پالادیم

23

مترمکعب

5-3 سال

انبار

کاتالیست

پالادیم

10

متر مکعب

5-3 سال

انبار

هیدروکربن

Quench oil

15

 تن

هر 10 روز

سوزاندن

روغن زائد

انواع روغن سوخته

250

لیتر

ماهانه

فروش

لجن

 

10-5

تن

ماهانه

دفن

بشکه

آهن و پلاستیک

70-50

عدد

ماهانه

T.S.

ضایعات تعمیراتی

آهن و فلز

10-1

تن

ماهانه

Salvage

 

 

میزان مواد زائد صنعتی تولیدی در واحدهای مختلف پتروشیمی بندر امام(موادی که تناوب تولید کمتر از یک سال داشته و قابلیت باز یافت دارند.)

نام واحد

مقدار تولید (تن)

واحد الفین

750

واحد آروماتیک

8000

واحد پارازایلین

120

واحد تفکیک مایعات

15

واحد تسهیلات عمومی

35

واحد پلی اتیلن سبک

2600

واحد پلی اتیلن سنگین

7700

واحد پلی پروپیلن

860

واحد پلی وینیل کلراید

4100

واحد بوتا دی ان استایرن

2450

واحد کلر آلکالی

11000

واحد وینیل کلراید

85

واحدMTBE

90

شرکت آب نیرو

2200

شرکت خوارزمی

2000

سایر واحدها

10

جمع

42015

 

 

طبقه بندی بر اساس نوع مواد زائد صنعتی در مجتمع بندر امام:

·        ضایعات پلیمری

·        کاتالیست ها

·        جاذب ها،غربالهای مولکولی و رزین ها

·        روغن های زائد و تعویضی

·        خاک های رس

·        لجن ها

·        کک و هیدرو کربن ها

·        زائدات تعمیراتی حاصل از Overhaul

·        بشکه های خالی ،مواد بسته بندی و غیره

 

میزان تولید سالانه انواع مواد زائد صنعتی در مجتمع

مواد دفعی قابل بازیافت

میزان تولید( تن در سال)

ضایعات پلیمری

14000

کاتالیستها

450

جاذبها،غربالهای مولکولی و رزینها

2200

روغن های زائد و تعویضی

15700

خاکهای رس

100

لجن ها

26000

کک و هیدروکربنها

2500

زائدات تعمیراتی و  Overhaul

1000

بشکه ها،مواد بسته بندی و غیره

1100

 

نمونه هائی از مواد زائد صنعتی تولیدی در مجتمع پتروشیمی بندر امام که سوزانده می شوند و عمدتا" قابل بازیافت هستند.

نام پسماند

منبع تولید

مقدار دفع

واحد

فرکانس تولید

توضیحات

Pop corn

واحد SBR

12

تن

ماهانه

 

Pop corn Rubber

واحد SBR

6

تن

ماهانه

 

روغن و گریس دستگاههای (CPI)

واحد پارازایلین

200

کیلوگرم

روزانه

 

مواد روغنی و هیدروکربنیSAMP

واحد CF

20

متر مکعب

روزانه

 

ذرات استایرن

واحد CF

4

مترمکعب

موردی

 

روغن آغشته به کاتالیست

واحد LD

12

مترمکعب

36 ساعت

سوزاندن در Burning Pit

محصول نا مطبق گاز مایع

واحد SBR

6

تن

روزانه

سوزاندن در واحد مشعل BD

هیدروکربنهای سبک و سنگین

واحد الفین

15

تن

10روز

سوزاندن در Burning Pit

رول فیلتر

واحد PVC

2

عدد

سالانه

سوزاندن در UT

  

تحلیل نهائی :

روند رو به گسترش تولید پسماند ها از یک سو و فقدان استراتژی و قانونمندی لازم برای مدیریت این مواد از سوی دیگر بسیاری از مناطق کشور را با مشکلات جدی مواجه کرده است و لطمات و خطرات زیست محیطی زیادی به همراه داشته است.

صرف نظر از مدیریت اجرائی پسماندها در داخل شهرها که نسبتا" مطلوب انجام می شود در بیشتر موارد دفع آنها  با مشکل مواجه بوده و سایر پسماندها در بسیاری از موارد ، به شکلی مدیریت می گردد که موجبات آلودگی محیط زیست شده و اکوسیستم های طبیعی و سلامت انسانها با لطمات فراوانی مواجه شده است.

یکی از بزرگترین مشکلات مدیریت پسماندها است. مدیریت پسماندها آئین نامه دارد اما متاسفانه سازمان یا ارگان متولی انجام ندارد . سرمایه گذاری در این بخش هم به دلیل عدم حمایتهای لازم ، انجام نشده است ، البته بخش های خصوصی که ریسک سرمایه گذاری را پذیرفته اند در این راه موفق بوده اند . در حال حاضر پسماندهای صنعتی و یا شیمیائی یا به صورت غیر اصولی سوزانده می شوند یا وارد آب و خاک شده و بدین ترتیب منابع آبی و خاکی مار ا آلوده می کنند. از نظر مدیریت ، دولت بایستی حمایت کند. علاوه بر اینکه در واحدهای بازیافت پسماندها ، نیروی انسانی زیادی جذب و مشغول به کار خواهند شد. معضلات زیست محیطی کم شده و سلامت محیط تضمین می شود. تعداد افرادی که در این زمینه کار می کنند بسیار محدود است . ولی افق چشم انداز افق روشنی است .

یکی از چالشهای عمده زیست محیطی در زنجیره صنعت نفت در سطح جهان، مدیریت پسماندهای سمی نظیر هیدروکربنهای کلردار است که چون به دلیل غیر قابل تجزیه بودن(Non-Degradable) می توانند تا بیش از سی سال در طبیعت باقی بمانند و روشهای امحاء مناسبی نیز تاکنون برای مدیریت آنها طراحی و تعریف نگردیده است، لذا از جنبه های زیست محیطی بسیار نامطلوب به شمار می آیند.

با توجه به فعالیت دو واحد پتروشیمی آبادان و بندر امام در زمینه تولید PVC  و تولید روزانه بیش از 30 تن ضایعات سمی (Waste Liquid) که با بهره برداری از سه واحد جدید، پتروشیمی غدیر،اروند و هگمتانه، حجم بسیار وسیعی از آن تولید خواهد شد.

با توجه به این که واحدهای تولیدی مجتمع ها،پالایشگاهها و صنایع مختلف شیمیائی در کنار تولید محصولات اصلی به ناچار محصولات جانبی یا ضایعاتی را که نتیجه واکنشهای شیمیائی می باشد تولید می نمایند و گاها" حجم این محصولات ناخواسته بیش از ظرفیت تولید اصلی واحد صنعتی می باشد. از بین بردن یا ذخیره سازی این مواد علاوه بر معضلات زیست محیطی متحمل هزینه های زیادی خواهد شد.

هم اکنون PVC ها و ضایعات ناشی از فرآیند تولید آنها به عنوان یکی از مخرب ترین و خطرناکترین پسماندها به شمار می روند. از طرفی مدیریت بر امحاء اینگونه پسماندها کاری دشوار بوده و هم اکنون غالبا"‌به صورت نامناسبی صورت می گیرد . این وضعیت موجب گردیده تا با آزاد شدن این مواد در طبیعت صدمات بسیار زیادی بر سلامت محیط زیست وارد آید.

همچنین برخی از این مواد می توانند به محصولات با ارزش تبدیل گردند و بدین لحاظ به عنوان ماده اولیه ارزان قیمت ارزش مطالعه و سرمایه گذاری خواهند داشت. در این راستا مطالعه ضایعات و دور ریزهای برخی از مجتمع های پترو شیمی به منظور استفاده بهینه از این مواد آغاز گردیده است.

ضایعات و دورریزهای مورد نظر دارای مشخصاتی به شرح ذیل می باشند:

1-      فاقد متقاضی در حال حاضر می باشند.

2-     از نظر آنالیز تا حدی شناخته شده می باشند.

3-    ظرفیت تولید آنها ارزش مطالعه و سرمایه گذاری دارد.

4-    در طی فرآیند تولید محصول اصلی، تولید آنها نیز تکرار پذیر می باشد.

5-       مجتمع ها برنامه مشخصی برای استفاده از ضایعات فوق را ندارند.

از حدود 40 سال پیش پلاستیک های پلی وینیل کلراید(PVC) تبدیل به اصلی ترین ماده ساختمانی مواد شدند و سایه قدرتمند فواید بی شماری خود را بر روی این کره خاکی گسترانیدند و هوا،آب،انسان،حیوان،گیاه،خاک و زمین را تحت تاثیر خود قرار دارند. (PVC) ماده اصلی تولید انواع پلاستیک ها و مورد استفاده پتروشیمی هاست.

پس از تقطیر و پالایش نفت و جداسازی هیدروکربنهای موجود در نفت همانند اتیلن(CH2-CH2) محصولات روانه پتروشیمی ها شده و ضمن ترکیب با مواد خام دیگری در ابتداء اتیلن دی کلراید(EDC) تولید و سپس وینیل کراید مونومر (VCM) حاصل می شود. VCM پایه تولید PVC  است.

در یک واحد پلی مریزاسیون VCM  به  PVC تبدیل می شود. سپس PVC  برای تهیه انواع پلاستیک ها و دیگر لوازم به واحدهای اختصاصی انتقال داده شده و آنچه را که امروزه مستقیم یا غیر مستقیم استفاده می کنیم حاصل می شود.

افزایش بی رویه واحدهای تولید PVC/VCM  در ابتداء برای انسان به تنها خوشایند بود بلکه باعث غفلت او از تاثیرات این ماده مفید بر سلامت خود شد. پسماندها و پساب های تولیدی در واحدهای PVC و VCM  تبدیل به معضل اصلی پتروشیمی ها شد. در ابتداء با روش های ساده دفع توانستند تا حدودی مشکل را حل نمایند اما تولید سمی ترین و خطرناک ترین گاز به نام دی اکسین (DIOXIN) باعث شد تا توجه بیشتری به نحوه دفع پسماندها شود. راه های مختلفی آزموده شد و راههای متنوعی برای کاهش این ماده مخرب استفاده گشت که در نهایت منجر به کنترل میزان تولید دی اکسین شد اما کاهش میزان دی اکسین باز هم برای این مقطع زمانی مفید خواهد بود و نمی توان نسبت به آینده بی توجه بود.

این ماده سمی نه تنها انسان را تحت تاثیر قرار می دهد بلکه حیوانات و محیط زیست از آن در امان نخواهند بود. کره زمین و محیط زیست بستر اولیه رشد و تکامل بشری است و انسان با الگوپذیری از محیط زندگی خود توانسته است علوم و دانش های زیادی را فرا گیرد و به کمک همین منابع محیط زیستی است که توانسته رفاه را گزینه اصلی معیارهای زندگی خود قرار دهد، اما همین بستر اولیه و ابتدائی در معرض خطرات ناشی از فعالیت های انسان قرار گرفته و در حال نابودی است.

بطور خلاصه همه عوامل تشکیل دهنده و مضر در واحدهای تولیدی PVC/VCM  و روش های کنونی رفع مشکل بیان می گردد.لازم به ذکر است که فقط پسماندها و پساب های تولید شده در واحدهای PVC/VCM مدنظر بوده و دفع زباله های حاصل از محصولات بدست آمده از PVC خود معضل دیگری می باشد.

در حال حاضر تنها یک واحد به نام پتروشیمی فریمان که در مرحله طرح بوده و  توانسته با انجام ابداعات فنی متناسب، توان تبدیل ضایعات مذکور را به مواد با ارزشی همچون کلروفرم،تری کلرواتیلن،تتراکلرید کربن،اتیلن دی کلراید و اسید کلریدریک بدست آورد. این پروژه از آلودگی آب های زیرزمینی خاک و هوا صددرصد جلوگیری    می نماید. زیرا تاکنون این پسماندهای ویژه با حجم بسیار زیادی توسط پتروشیمی های کشور یا سوزانده می شده است که حاصل سوزاندن آن تولید دو ماده خطرناک و سرطان زا به نام فسژن و دی اکسین است و یا بروش لندفیل دفع می شده که حاصل آن آلوده شدن آبهای زیر زمینی وخاک می باشد. لذا این پروژه ملی کمک بسیار ارزنده ای به حفظ سلامتی بشریت و محیط زیست کشور نموده است و به همین دلیل بموجب نامه شماره 4380-23 مورخ 27/9/85 دفتر بررسی آلودگی آب و خاک سازمان محیط زیست کاندید جایزه ملی زیست محیطی کشور گردیده است. دانش فنی این پروژه صددرصد داخلی بوده و برای اولین بار در دنیا بدست اندیشمندان کشور ساخته و اجراءگردیده است و از آنجا که تمام کشورهای تولید کننده پی وی سی در دنیا دچار این بحران می باشند، لذا صدور دانش فنی این پروژه سبب ارز آوری بالائی برای کشور می گردد.علاوه بر آن بر اساس کنوانسیون بازل      می توان به کشورهای حاشیه کشورمان خدمات ارائه دهیم.

  تمامی محصولات این مجتمع از جمله اتیلن دی کلرید،تری کلرواتیلن،تتراکلرواتیلن و .... (به شرح متن گزارش) در حال حاضر وارداتی است و این مجموعه صرفه جوئی ارزی سالانه بالغ بر 20 میلیون دلار را برای کشور به همراه خواهد داشت.

محصولات تولید شده در این مجتمع (به عنوان ماده اولیه،حدوسط،حلال و ....)در کلیه صنایع کشور از جمله پتروشیمی ها، نساجی،لاستیک سازی،رنگ و رزین، اتومبیل سازی،غذائی،چاپ و.... کاربرد وسیعی دارد.



JavaScript Codes


Javascripts