پروژه

پیشگیری از اتلاف آب در کشاورزی

 

نگرشی بر اسراف و ضایع نمودن منابع آب کشور در مراحل تولید و مصرف محصولات کشاورزی

 

چکیده

بخش کشاورزی در ایران یکی از مهمترین بخشهای اقتصادی می‌باشد و این در حالی است که کمبود آب اصلی‌ترین عامل محدود کننده تولید محصولات کشاورزی و غذایی می‌باشد. در حدود 93 درصد (80 بیلیون متر مکعب) منابع آب تجدید شونده کشور در کشاورزی فاریاب مصرف می‌گردد ولی تولیدات کشاورزی حاصل از آن (51 میلیون تن) تقاضای نیاز غذایی کشور را نمی‌نماید. نتایج تحقیقات و مطالعات مختلف بیانگر آن است که در بخش کشاورزی کشور، آب به شکلهای مختلف و به میزان زیادی تلف می‌شود به نحوی که بازده کل آبیاری در کشور بین 33 تا 37% تغییر می‌نماید. یعنی حدود 70% از منابع آب به صورت تبخیر، نفوذ عمقی، جریانات سطحی به زهکشها، و از طریق رودخانه‌هایی که به دریا ریخته و یا ازمرزهای کشور خارج می‌شوند تلف می‌گردد.

کارایی مصرف آب کشاورزی (Water Productivity) که به شکل ساده می توان آن را مقدار تولید در واحد آب مصرفی تعریف نمود و وضعیت استفاده بهینه از آب را در تولید مشخص می نماید. در حال حاضر در کشور 7/0 کیلو گرم بر مترمکعب می‌باشد، و این در حالی است که برای تامین غذای جمعیت رو به رشد کشور در سال 1400 باید عدد کارایی مصرف آب به 6/1 کیلو گرم بر متر مکعب افزایش یابد.

در زمینه استفاده بهینه از منابع آب و کاهش ضایعات و تلفات آن می‌توان به کاهش تلفات آب از طریق کاهش ضایعات محصولات کشاورزی و به دنبال آن موضوع آب مجازی (Virtual Water) اشاره نمود. با در نظر گرفتن اینکه حداقل 15% از کل تولیدات کشاورزی کشور ضایع می گردد، مقدار ضایعات تولیدات کشاورزی بالغ بر 7/7 میلیون تن  (3/51 × 15/0) می گردد. با لحاظ نمودن مقدار کارایی مصرف آب محصولات تولیدی (یعنی رقم 63/0 کیلوگرم بر متر مکعب)، مقدار ضایعات آب از طریق ضایعات محصول 12 بیلیون متر مکعب (bm3) محاسبه می گردد. این مقدار ضایعات آب از نظر حجم برابر 50% آب ذخیره شده در پشت 63 سد احداث شده در کشور و تقریباً 3 برابر حجم آب پشت بزرگترین سد مخزنی کشور یعنی سد کرخه می باشد.

برای رفع وابستگی از واردات گندم، برنج، ذرت، شکر و روغن نباتی، بر اساس محاسبات نیاز آبی محصولات مذکور و سطح زیر کشت و عملکرد هر یک از محصولات، به کمتر از 12 میلیارد متر مکعب آب نیاز است. بنابراین می توان نتیجه گرفت که خودکفایی در تولید محصولات فوق به سادگی از طریق صرفه جویی در مصرف آب ناشی از کاهش ضایعات محصولات کشاورزی امکان پذیر است.

وارادات بعضی محصولات کشاورزی به کشور بدان معنا است که در واقع آب به شکل مجازی وارد کشور گردیده است. این موضوع نگرش جدیدی است که برای انتخاب آن به عنوان یک استراتژی صرفه جویی و کاهش فشار بر منابع آب کشور جای مطالعه و تحقیق زیادی دارد و می تواند به عنوان یک گزینه در بحث های کلان منابع آب کشور مطرح گردد.

 

مقدمه

کشور ایران در نیمکره شمالی بین عرضهای 25 درجه و 40 دقیقه شمالی و 44 درجه و 63 دقیقه شرقی و در یکی از خشک ترین مناطق جهان قرار گرفته است. متوسط بارندگی کشور mm252 (یک سوم متوسط جهان) بوده و آن تحت شرایطی است که mm179 (71%) آن مسقیماً به دلیل پتانسیل بالا تبخیر در کشور (1500-2000 میلیمتر) تبخیر می‌گردد.

ارتفاع از سطح دریا مناطق مختلف کشور از 40- تا 5670 متر تغییر می‌نماید که این امر تأثیر بسزایی روی تنوع و تغییرات اقلیمی مناطق دارد. گر چه اکثر مناطق مختلف کشور از لحاظ       تقسیم بندی اقلیمی نیمه خشک محسوب می‌شوند ولی بهر حال تغییرات اقلیمی زیادی در کشور وجود دارد.

بخش کشاورزی نقش حیاتی در اقتصاد ملی ایران دارد؛ به طوریکه حدود 18% تولید ناخالص ملی، 25% اشتغال، تامین بیش از 85% غذای جامعه، 25% صادرات غیر نفتی و 90% مواد اولیه مورد مصرف در صنعت را کشاورزی فراهم می نماید.

شرایط خاص اقلیمی کشور که خشکی و پراکنش نامناسب زمانی و مکانی بارندگی واقعیت     گریز ناپذیر آن است، هرگونه تولید مواد غذایی و کشاورزی پایدار را منوط به استفاده صحیح و منطقی از منابع آب محدود کشور نموده است. در همین راستا می توان گفت که آب آبیاری مهم ترین نهاده کشاورزی است.

بارشهای جوی کشور (70% باران و 30% برف) در مجموع آورد آبی برابر 413 بیلیون متر مکعب (bm3) در کشور را ایجاد می‌نماید. در حدود 6/71% کل میزان بارندگی ( bm3295) مستقیماً تبخیر شده و با احتساب  bm313 آبی که  از طریق رودخانه‌های مرزی وارد کشور می‌گردد، پتانسیل کل منابع آب تجدید شونده‌ حدود bm3 130 برآورد می‌گردد.

در حال حاضر مصرف کل آب کشور در حدود bm3  5/88 می‌باشد که از این میزان 5/82  آن (93%) در کشاورزی و کمتر از 7% به مصارف شهری و صنعتی اختصاص دارد (جدول 1). در شرایط حاضر این مقدار آب تخصیصی به کشاورزی برای آبیاری 8/7 میلیون هکتار اراضی کشاورزی فاریاب (محصولات زراعی و باغی) مصرف می‌گردد.

جدول 1-  بر آورد مصرف آب بخشهای مختلف در کشور

بخش مصرف کننده آب

میزان مصرف (متر مکعب)

درصد از کل

کشاورزی

شهری

صنعت

متفرقه

کل

5/82

6/5

03/0

37/0

5/88

2/93

3/6

03/0

43/0

100

 

پیشنهادات برای جلو گیری و یا کاهش تلفات و ضایعات آب کشاورزی

تلفات و ضایعات آب کشاورزی را می توان در سه جزء سیستم آبیاری، ضایعات محصو لات کشاورزی، و بحث آب مجازی (Virtual Water) تشخیص و بررسی نمود.

تلفات آب کشاورزی در سیستم آبیاری (مرحله تولید محصولات کشاورزی)

از آن جا که بخش کشاورزی بزرگترین مصرف کننده آب در زیر ساخت‌های مختلف اقتصادی کشور است تلفات عمده آب نیز به این بخش تعلق دارد.

نتایج تحقیقات و مطالعات مختلف بیانگر آن است که متوسط بازده کل آبیاری در کشور 35%  بوده که مقدار آن از متوسط جهانی (کشورهای در حال توسعه (45%) و توسعه یافته (60%)) پائین‌تر می‌باشد (جدول 2). یعنی حدود 70% از منابع آب به صورت تبخیر، نفوذ عمقی، جریانات سطحی به زهکشها، و از طریق رودخانه‌هایی که به دریا ریخته و یا از مرزهای کشور خارج می‌شوند تلف می‌گردد.

تحقیقات انجام شده بر روی بازده آبیاری مزارع تحت کشت محصولات مختلف توسط مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی حاکی از آن است که در استانهای مختلف کشور بازده آبیاری بستگی به مدیریت مزرعه، روش آبیاری، نوبت آبیاری (مرحله رشد گیاه)، نوع گیاه داشته و مقدار آن بین 24 تا 55 درصد تغییر می‌نماید. با در نظر گرفتن بازده انتقال آب در مناطق مورد تحقیق بازده کل این مناطق بین 15 تا 36 در صد تغییر می‌نماید.

کارآیی مصرف آب کشاورزی (Water Productivity) که به شکل ساده می توان آن را مقدار تولید در واحد آب مصرفی تعریف نمود وضعیت استفاده بهینه از آب را در تولید مشخص می نماید. کارآیی مصرف آب را می‌توان با تولید بیشتر به ازای همان مقدار آب مصرفی، یا تخصیص آب به گیاهان با ارزش اقتصادی بالاتر، یا تخصیص آب از بعضی بخشهای کشاورزی به سایر بخشهای که ارزش افزوده آب بیشتر است، افزایش داد. در واقع بیشترین سهم در افزایش کارایی مصرف آب تنها از سیستم آبیاری مناسب نبوده و بلکه از افزایش عملکرد ناشی از مدیریت بهتر نیز منشاء می‌گیرد. در حال حاضر مقدار آن در کشور بطور متوسط 7/0 کیلو گرم بر مترمکعب می‌باشد. در جدول (3 ) مقدار کارایی مصرف آب اندازه گیری شده تعدادی از محصولات زراعی کشور به عنوان نمونه ارایه گردیده است.

 

 

 

 

 

جدول 2- متوسط مقدار آب مصرفی برای گیاهان زراعی مختلف در ایران و جهان

گیاه زراعی

متوسط آب مصرفی در جهان

(متر مکعب در هکتار)

متوسط آب مصرفی در ایران

 (متر مکعب در هکتار)

گندم

خربزه

چغندرقند

برنج

نیشکر

ذرت

6500-4500

10500-7000

7500-5500

7000-4500

25000-15000

8000-5000

6400

17900

18000-10000

18000-10000

30000-20000

13000-10000

 

جدول 3-  مقدار کارایی مصرف آب تعدادی از محصولات زراعی مختلف کشور

محصول زراعی

روش آبیاری

عملکرد (کیلوگرم)

مقدار آب مصرفی                    ( متر مکعب در هکتار)

کارایی مصرف آب              ( کیلو گرم بر متر مکعب )

گندم

گندم

چغندر قند

چغندر قند

سیب زمینی

سیب زمینی

یونجه

گوجه فرنگی

نیشکر

نشتی و نواری

سنتر پیوت

نشتی‌ و نواری

سنتر پیوت

نشتی

قطره ای (تیپ)

کرتی و نواری

نشتی

نشتی

5460

4600

37700

53571

13000

22500

10500

16000

8900 (شکر)

9900

5623

14500

13970

11603

7635

11600

4800

21300

55/0

82/0

60/2

83/3

11/1

90/2

90/0

33/3

41/0

 

چالشها و فرصتها برای بهبود کارایی مصرف ‌آب کشاورزی در سه جزء سیستم بیولوژیکی (گیاه)، محیط، و مدیریت خلاصه می‌گردند. واضح است که کارآیی مصرف آب تقابل و نتیجه تمامی اجزای فوق در هر سیستم آبیاری می‌باشد. در قسمت بیولوژیک، ارقام مقاوم به خشکی نقش اساسی در بهبود کارآیی مصرف آب ایفاء می‌نمایند. کار اصلی در این زمینه مطالعه روابط داخلی و متقابل بین حاصلخیزی خاک، مواد غذایی گیاه و مدیریت آب در سطوح گیاه، پلات و سیستم تا حوزه آبریز می‌باشد.

اگر چه به بخشی از اهداف بحث شده فوق نایل آمده‌ایم ولی فاصله بزرگی بین نتایج بدست آمده از تحقیقات و کاربرد علمی آنها توسط استفاده کنند‌گان وجود دارد. این امر اساساً بدلیل مشارکت و همکاری کم بین محققین، مروجین و کشاورزان برای کاربرد علمی دستاوردهای تحقیقاتی اخیر است. اگر چه عوامل و دلایل ایجاد فاصله موجود هنوز کاملاً مشخص نیست ولی در مدیریت آب کشاورزی عمومیت و مصداق دارد. فرضیه‌ای که در این زمینه وجود دارد آن است که فناوری‌های جدید به طور سریع و چشمگیری توسعه یافته و به طریق نادرستی مورد استفاده قرار گرفته‌، در حالیکه توسط کشاورزان مورد توجه و استقبال کافی قرار نگرفته است.

بسیاری از موارد مهم نظیر موارد اقتصادی اجتماعی در این زمینه باید مورد بررسی قرار گیرد. به طور اخص در مطالعات نهادها و قوانین مربوط به آب و مشارکین آن موارد زیر باید مورد توجه قرار گیرد: الف-  قوانین و نهادهای بدیع و جدیدی که با مشکلاتی نظیر مدیریت آبهای زیر زمینی و    پساب ها به طور مؤثر بر خورد می‌نماید، ب- قوانین و مقرارت مربوط به قیمت و بهبود مدیریت آب، پ- راهکارهای جدید تشویق و ترغیب مشارکت تمامی استفاده کنندگان از آب در انجمن‌ها و نهادهای آب و در تعریف سیاستهای مربوط به آب و مدیریت آن.

در زمینه راهکارهای فنی افزایش بهره وری یا کاهش تلفات آب باید به اموری نظیر تجهیز و نوسازی اراضی شبکه‌های آبیاری «شامل تسطیح اراضی، یکپارچه سازی اراضی و زهکشی و اصلاح اراضی» هم در شبکه‌های سنتی و هم در شبکه‌های مدرن و احداث شبکه‌های آبیاری و پوشش کانالهای آبیاری در شبکه‌های سنتی و گسترش روشهای آبیاری تحت فشار در کنار توجه به بهبود مدیریت آبیاری نظیر کنترل مقادیر مصرف منطبق با نیاز واقعی، استفاده از روشهای آبیاری مناسب، روشهای کم آبیاری، استفاده از گیاهان با نیاز آبی کمتر و یا دوره رشد کوتاهتر، و ... بیشتر پرداخته شود و صرفاً تفکر سرمایه گذاری و احداث منابع جدید آب غالب نباشد.

 

ضایعات آب کشاورزی در مرحله مصرف محصولات کشاورزی

بحث دیگری که در زمینه استفاده بهینه از منابع آب و کاهش ضایعات و تلفات آن می‌تواند مطرح گردد کاهش تلفات آب از طریق کاهش ضایعات محصولات کشاورزی و به دنبال آن موضوع آب مجازی (Virtual Water) می‌باشد. همانگونه که قبلا اشاره گردید، در حال حاضر کارایی مصرف آب محصولات تولید شده بر اساس محاسبات کلان مصرف آب و تولیدات کشاورزی کشور به طور متوسط حدود 7/0 کیلوگرم بر متر مکعب (63/0= 82 میلیارد متر مکعب آب مصرفی/ 3/51 میلیون تن تولیدات کشاورزی)  می باشد.  این بدان معناست که برای تولید حدود 7/0 کیلوگرم محصول کشاورزی یک متر مکعب آب مصرف و یا برای تولید یک کیلوگرم محصول حدود 5/1 متر مکعب آب مصرف می شود و این در حالی است که برای تامین غذای جمعیت رو به رشد کشور باید تا سال 1400 عدد کارایی مصرف آب به 6/1 کیلوگرم بر متر مکعب یعنی به بیش از دو برابر مقدار فعلی آن افزایش یابد.

اصولاً بعد از تولید محصولات زراعی در نگهداری و مصرف این محصولات نیز مقدار متنابهی از تو لیدات مذکور بدون مصرف واقعی از چرخه مصرف خارج می گردند (نظیر ضایعات گندم و سبزی و صیفی در کشور).

ضایعات محصولات کشاورزی در کشور نسبت به سایر کشورها مقدار قابل ملاحظه ای می باشد (جدولهای 4 و 5).

جدول (4) درصد ضایعات پس از برداشت بعضی محصولات زراعی کشور

کل ضایعات

محصول

کل ضایعات

محصول

حداکثر

حداقل

حداکثر

حداقل

5/12

9

چغندر قند

28

10

گندم

3

2

زعفران

12

10

ذرت

21

5/18

سیب زمینی

20

5

برنج

16

16

پیاز

7

5

نخود

40

35

توت فرنگی

5

4

لوبیا

17

15

خیار

11

7

عدس

18

17

خربزه

24

17

سویا

5/31

28

گوجه فرنگی

14

9

آفتابگردان

18

17

هندوانه

15

10

پنبه

 

منبع وزارت جهاد کشاورزی (آمار منتشر نشده)

 

 

 

جدول (5) درصد ضایعات پس از برداشت محصولات باغی در ایران

محصول

ضایعات در حین و پس ازبرداشت ( از مزرعه تا مصرف)

کل

R

W

S

T

H

بادام

1

1

4-2

1

1

8-6

سیب

4

2

15-13

4-3

4-3

31-25

گیلاس

5-4

2

17-14

5-3

4-3

33-25

مرکبات

5

2

18-15

3

3

31-28

خرما

3

2

9-8

4-2

3

21-18

انجیر

6-5

3

18-14

8-6

4

39-32

انگور

7-5

3

17-14

6-4

5-4

38-30

فندق

1

1

4-2

1

1

8-6

کیوی

8-6

3-2

16-12

3-2

3-2

33-24

انبه

8-5

3

18-14

3-2

2

34-26

گلابی

5

2

16-14

6-4

4-3

33-28

خرمالو

8-6

3-2

16-12

3-2

3-2

33-24

پسته

1

1

6-3

1

1

10-7

انار

3

2

17-15

2-1

2

27-24

میوه‌های هسته‌دار *

5

3

17-13

5-3

5-3

35-27

گردو

1

1

7-4

1

2

12-9

منبع: وزارت جهاد کشاورزی (آمار غیر منتشره)

H= برداشت، T= حمل و نقل، S= انبار و مراحل انبارداری (درجه بندی و ریز و درشتی و بسته بندی و ذخیره معمولی و سرد)، W= عمده فروشی، R= خرده فروشی

* شامل زردآلو، هلو، آلو، و شلیل

بنابر این با توجه به بحث بالا مشخص می گردد روش دیگری که می توان با آن به مشکل کمبود آب در کشور و تولید محصولات کشاورزی فائق آمد و در اینجا شاید آن را «روش معکوس» بتوان نامید، کاهش ضایعات محصولات کشاورزی در مرحله یا چرخه مصرف آن می باشد. به عبارت دیگر کاهش ضایعات فقط در بعد کشاورزی نبوده؛ بلکه کمک به کاهش ضایعات آب نیز می نماید. در واقع در سطح کلان کشور به ازای جلوگیری از ضایعات هر کیلوگرم محصول، 5/1 متر مکعب آب با کیفیت مناسب علاوه بر مصرف سایر نهاده های کشاورزی (نظیر کود، سم، علف کش و ...) صرفه جویی      می گردد.

به منظور ملموس شدن و همچنین کمی شدن مقدار تلفات آب ناشی از ضایعات محصولات کشاورزی در زیر محاسباتی متکی بر آخرین آمار و ارقام محصولات کشاورزی تولیدی ارائه گردیده است:

بر اساس آمار سال 82 ، تولید گندم کشور حدود 5/12 میلیون تن بود. مطالعات انجام شده بیانگر آن است که میزان ضایعات بعد از برداشت تا مرحله آرد سازی گندم حدود 10% و ضایعات مصرف نان کشور حداقل 16% می باشد که این مقدار ضایعات نان برابر 4/ 13% کل تولید گندم کشور می باشد. بنابر این حدود 9/2 میلیون تن گندم و یا در واقع  حدود 3/5 میلیارد مترمکعب آب علاوه بر ضایعات سایر نهادهای کشاورزی ضایع شده است.

این ضایع نمودن آب در محصولات سبزی و صیفی که تولید آن در کشور 6/16 میلیون تن     می باشد، با احتساب 30% ضایعات این تولیدات و متوسط کارایی مصرف آب 6/1 کیلو گرم بر متر مکعب برابر 1/3 میلیارد متر مکعب می گردد.

با در نظر گرفتن اینکه حداقل 15% از کل تولیدات کشاورزی کشور ضایع می گردد (جدولهای 4 و 5)، مقدار ضایعات تولیدات کشاورزی بالغ بر 7/7 میلیون تن  (3/51 × 15/0) می شود. با لحاظ نمودن مقدار کارایی مصرف آب محصولات تولیدی یعنی رقم 63/0 کیلوگرم بر متر مکعب، مقدار ضایعات آب از طریق ضایعات محصول 12 میلیارد متر مکعب محاسبه می گردد. این مقدار ضایعات آب از نظر حجم برابر 50% آب ذخیره شده در پشت 63 سد احداث شده در کشور و تقریباً 3 برابر حجم آب پشت بزرگترین سد کشور یعنی سد کرخه می باشد.

برای رفع وابستگی از واردات گندم، برنج، ذرت، شکر و روغن نباتی، بر اساس محاسبات نیاز آبی محصولات مذکور و سطح زیر کشت و عملکرد هر یک از محصولات، به کمتر از 12 میلیارد متر مکعب آب نیاز است. بنابراین می توان نتیجه گرفت که خودکفایی در تولید محصولات فوق به سادگی از طریق صرفه جویی در مصرف آب ناشی از کاهش ضایعات محصولات کشاورزی امکان پذیر است.

آب مجازی بحث دیگری است که در صرفه جویی و کاهش مصرف منابع آب در سالهای اخیر در جهان مطرح گردیده است. مفهوم آب مجازی در اوایل سال 1990 و برای اولین بار توسط پروفسور     J. A. Allen و بعنوان آبی که در کالا ها یا محصولات ملحوظ وجود دارد تعریف گردید. تولید کالا و خدمات نیازمند آب است و آب مورد مصرف برای تولیدات کشاورزی یا صنعتی بعنوان آب مجازی محصول شناخته می‌شود. آب مجازی یک معیار و ابزار ضروری و اساسی در محاسبه مصرف واقعی آب یک کشور می باشد.

تجارت آب مجازی در طی 40 سال اخیر به طور دائم  در حال افزایش بوده است. در حدود 15% آب مورد مصرف در جهان بصورت آب مجازی در حال صادرات می‌باشد. از آنجایی که در سطح جهانی کشاورزی بزرگترین بخش اقتصادی از لحاظ مصرف آب می‌باشد، بنابراین تجارت محصولات کشاورزی جزء اصلی تجارت آب مجازی است. براساس نظر A.Y. Hoekstra کارشناس موسسه IHE وابسته به یونسکو، 67% تجارت آب مجازی در جهان مرتبط با تجارت جهانی محصولات زراعی و 23% تجارت آن مرتبط با محصولات دامی و محصولات وابسته بوده و فقط 10% مرتبط با محصولات صنعتی است. در طی سالهای 1995 الی 1999 گندم به تنهایی 30% حجم تجارت آب مجازی بین کشورها را درجهان به خود اختصاص داده و بدنبال آن سویا و برنج به ترتیب با تراز 17%  و 15% قرار دارد (جدول 6).

   جدول (6)   تجارت جهانی آب مجازی بین کشورها برای 10 محصول کشاورزی  اول

  طی سالهای 99-1995

محصول

درصد از تجارت جهانی آب مجازی

گندم

سویا

برنج

ذرت

شکر خام

جو

آفتابگردان

سورگوم

موز

20/30

07/17

36/15

85/8

20/7

88/4

71/2

01/2

97/1

مناطقی که در جهان صادر کننده عمده آب مجازی هستند شامل: آمریکای شمالی، آمریکای جنوبی، کشورهای آس آن، و آسیای جنوب شرقی می‌باشند. آمریکای شمالی (ایالات متحده آمریکا و کانادا) بزرگترین صادر کننده آب مجازی هستند. فقط خالص صادرات  آب مجازی از ایالات متحده  بالغ بر یک سوم آب برداشت شده از منابع آب در آن کشور می‌باشد.

مناطق عمده وارد کننده آب مجازی شامل مناطق آسیای جنوبی و مرکزی، غرب اروپا، آفریقای شمالی و خاور میانه می‌باشد. دلیل این امر آن است که این مناطق از نقطه نظر جمعیت بزرگترین مناطق هستند. آسیای جنوبی و مرکزی تقاضای غذای بالایی داشته و این امر دلیل اصلی است که کشورهای این مناطق بزرگترین وارد کننده آب مجازی هستند. بر اساس نظریه Hoekstra کشورهایی که از لحاظ جغرافیایی و سطح توسعه کاملاً به هم نزدیک می‌باشند می‌توانند بالانس تجارت آب مجازی متفاوتی داشته باشند. بعنوان نمونه در حالیکه کشورهای اروپایی نظیر بلژیک، آلمان، ایتالیا، هلند، و اسپانیا آب مجازی را درقالب محصولات زراعی وارد می‌نمایند، کشور فرانسه مقادیر زیادی آب مجازی صادر می‌نماید.

در جدول (7) ده کشور اول صادر کننده و وارد کننده آب مجازی براساس آمار سالهای 1995 تا 1999 ارائه گردیده است.

جدول (7) ده کشور اول صادر کننده و وارد کننده آب مجازی در جهان

ده کشوراول صادر کننده آب مجازی

ده کشور اول وارد کننده آب مجازی

کشور

حجم خالص صادرات

(میلیارد مترمکعب)

کشور

حجم خالص واردات

(میلیارد مترمکعب)

آمریکا

3/758

سریلانکا

5/428

کانادا

5/272

ژاپن

4/297

تایلند

3/233

هلند

7/147

آرژانتین

3/226

کره جنوبی

6/112

هند

1/161

چین

9/101

استرالیا

6/145

اندونزی

7/101

ویتنام

2/90

اسپانیا

5/82

فرانسه

4/88

مصر

2/80

گواتمالا

7/71

آلمان

9/67

برزیل

0/45

ایتالیا

3/64

تعدادی از محققین معتقدند که واردات آب مجازی (از طریق غذا و یا محصولات صنعتی) راه حل مناسبی برای بحران آب بخصوص برای کشورهای خشک که کشاورزی آنها فقط بستگی به آبیاری دارد و کارایی مصرف آب محصولات تولیدی آنها نیز پائین است می باشد. بنابراین در عوض مصرف منابع آب کمیاب برای محصولاتی که مصرف آب آنها نیز بالا است، این قبیل کشورها می‌توانند غذای ارزان وارد نموده و از فشار بیش از حد به منابع آب خود خوداری نمایند. اخیراً کشورهایی از قبیل فلسطین اشغالی و اردن سیاستهایی را برای برای کاهش صادرات محصولات پرمصرف از لحاظ نیاز آبیاری اتخاذ نموده‌اند. در سالهای اخیر 60 الی 90 درصد آب کشور اردن از طریق واردات آب مجازی تامین می‌شود ولی در حال حاضر کشورهایی پر جمعیت نظیر چین و هندوستان از آن بیم دارند که این امر یعنی واردات آب مجازی آنها را به تجارت جهانی وابسته نماید. دلیل آنها این است که چه اتفاقی خواهد افتاد اگرکه نیاز غذایی این کشورها نتواند از طریق واردات محصول تامین گردد. و این دلیلی است که بر اساس آن اینگونه کشورها تلاش دارند تا آنجا که ممکن است محصولات غذایی را از طریق تولیدات کشاورزی در داخل کشورهای خود تامین نمایند.

 
نتیجه گیری

محدودیت منابع آب در کشور ضرورت و اهمیت توجه به بحث صرفه جویی و کاهش تلفات و ضایعات آب در کشور را مشخص می نماید. علاوه بر تمهیدات فنی که می توان در مرحله تولید  (سیستم آبیاری) به منظور صرفه جویی در مصرف آب اعمال نمود، بر اساس مباحث مطرح شده، گزینه کاهش ضایعات محصولات کشاورزی نیز یکی از راههای عملی، کم هزینه و موثر و در عین حال کم مخاطره نسبت به گزینه آب مجازی در این زمینه می باشد. به هر حال این امر نیاز به سرمایه گذاری و امور زیربنایی در مواردی نظیر توسعه صنایع تبدیلی و ارتقاء تکنولوژی مسائل پس از برداشت محصولات زراعی و باغی دارد.

با توجه به برنامه های اخیر وزارت جهاد کشاورزی در زمینه توسعه سطح زیر کشت و خودکفایی در محصولات غذایی استراتژیک نظیر گندم، برنج، ذرت، دانه های روغنی، و شکر، تحقق این اهداف نیازمند منابع اضافی آب می باشد که این مقدار آب به راحتی از طریق کاهش ضایعات محصولات کشاورزی قابل تامین می باشد.

انتخاب گزینه واردات آب مجازی به کشور نیاز به بررسیهای همه جانبه و عمیق داشته و محصولات هدف و مورد نظر در این استراتژی باید مشخص گردند.

 

منابع مورد استفاده

1-  آمار نامه کشاورزی، جلد اول محصولات زراعی و باغی سال 81 80، دفتر آمار و فن آوری اطلاعات، معاونت برنامه ریزی و اقتصادی، وزارت جهاد کشاورزی.

2-    طرح افزایش عملکرد و تولبد گندم آبی و دیم کشور، خرداد 81، وزرات جهاد کشاورزی.

3-  مجموعه مقالات نخستین همایش ملی بررسی ضایعات محصولات کشاورزی، 29 مهرماه 82، دانشکده کشاورزی دانشگاه تربیت مدرس.

4-      Abbas, K., Heydari, N., and S. Ashrafi (2003) “Management of agricultural water consumption, drought, and supply of water for future demand in IRAN”, Proceedings of 7th Int’l Conference on Sustainable Development and Management of Dry-lands in 21 century, 14-17 Sep. 2003, Olympic Hotel, Tehran, Iran.

5-      Internet source, http://www. virtual water. htm

 



JavaScript Codes


Javascripts