پروژه

ایران در دوره اسلامی

ایران در دوره اسلامی

ایران دوره اسلامی از آغاز حمله عرب‌‌ها به ایران در سال 642 میلادی و روی آوردن ایرانیان به اسلام تا کنون را شامل می‌شود. عرب‌ها در سال 21 تا 22 هجری قمری سپاه ساسانیان را در نبرد قادسیه و نبرد نهاوند شکست دادند. مردم ایران که از ستم و فساد دوران پایانی حکومت ساسانی رنج می‌بردند از خود مقاومت چندانی نشان ندادند. آنان پیام برابری و عدالت اسلام را به گوش جان شنیدند، به پیروی از این دین توحیدی روی آوردند و باعث شکوفایی آن شدند. در این دوره تحول های بزرگی در ایران و جهان اسلام رخ داد.

ایرانی در نگاه پیامبر(ص)

روزبه فارسی از نخستین ایرانیانی بود که پیش از حمله عرب‌ها به ایران به اسلام روی آورد و به سلمان فارسی مشهور شد. حضرت محمد(ص) محبت زیادی به او نشان می‌داد و او را از اهل بیت(خاندان) خود می‌دانست. پیامبر درباره دانش‌دوستی ایرانیان فرمودند:"اگر علم در آسمان هم باشد، ایرانیان به آن دست خواهند یافت."

اسلام دین آگاهی

ایرانیان هرچه با قرآن و آموزه‌های اسلام بیشتر آشنا می‌شدند، به این دین علاقه‌ی بیشتری پیدا می‌کردند. آنان به درستی دریافتند که اسلام دین آگاهی و دانش است. از این رو، کتاب‌هایی که در نتیجه سال‌ها تلاش دانشمندان ایرانی در دانشگاه گندی‌شاپور به زبان پهلوی ساسانی نوشته یا از یونانی به پهلوی ترجمه شده بود، به زبان عربی برگردانده شد و پایه پژوهش‌های بعدی قرار گرفت.

خانه‌ی دانش

در زمان خلفای عباسی برخی از ایرانیان از جمله خاندان برمکی به مقام وزارت رسیدند. آنان دانشگاهی را به نام بیت‌الحکمه(خانه‌ی دانش) در بغداد درست کردند. خاندان بَخْتیشوع در زمینه پزشکی، نوبخت اهوازی در زمینه نجوم و ریاضی، سیبْوِیْه در زمینه دستور زبان عربی، ابن ماجِه در زمینه حدیث، ابوعبدﷲ خوارزمی و فرزندانش در زمینه ریاضی از جمله‌ی ایرانیانی بودند که در آن دانشگاه خوش درخشیدند.

قیام علیه نابرابری

اسلام برتری را به تقوا و درست‌کاری می‌داند، اما خلیفه‌های اُموی و عباسی، که به دروغ خود را جانشینان واقعی پیامبر می‌خواندند، ایرانیان را موالی، یعنی برده‌های آزادشده، نامیدند. از این رو، ایرانیان مبارزه با سلطه‌ی عرب بر ایران را آغاز کردند. ایرانیان اسلام خواندان پیامبر را می‌خواستند نه اسلام خلیفه‌هایی که به شیوه‌ی پادشاهان زندگی می‌کردند و فرمان می‌دادند.

نخستین حکومت‌های ایرانی

از زمانی که امام رضا(ع) به ایران پا نهاد، ارادت ایرانیان به خاندان پیامبر بیش‌تر شد و عزم آنان در مبارزه با خلیفه‌های عباسی با شهادت ایشان به دست مامون عباسی افزایش یافت. طاهر بن ‌حسین در سال 207 هجری قمری، در نمازجمعه نیشابور اعلام کرد که مامون را جانشین پیامبر نمی‌داند و حکومت طاهریان را در خراسان بنیان نهاد. او و فرزندانش بیش از پنجاه سال از نیشابور تا مرو را در اختیار داشتند. در همین دوران، یعقوب لیث صفار، که خود را از نسل ساسانیان می‌دانست، با نام حکومت صفاریان بر سیستان، کرمان و فارس فرمان می‌راند.

نخستین حکومت شیعیان

سه خاندان ایرانی به نام‌های آل بویه(فرزندان بویه‌ی ماهی‌گیر)، آل زیار(فرزندان زیار که خود را از نسل بهرام گور می‌دانستند) و باوندیان(که خود را از نسل کیوس، برادر انوشیروان، می‌دانستند) در مازندران و گیلان قیام کردند. در این میان، یکی از فرزندان امام سجاد(ع) به نام حسن ‌بن ‌زید به خاطر سختگیری دستگاه خلافت بر علویان( شیعیان) راهی مازندران(طبرستان) شد و مردم دوست‌دار خاندان پیامبر به گرد او جمع شدند. به این ترتیب، حکومت علویان طبرستان شکل گرفت.

به یاد حسین(ع)

فرزندان بویه ماهی‌گیر، علی، حسن و احمد، در سال 334 هجری قمری بغداد را فتح کردند و خلیفه وقت، المُسْتَکفی، را برکنار و کور کردند. به دستور این سه برادر کل بغداد سیه پوش شد، به یاد امام حسین یک روز آب ننوشیدند و پس از دو قرن و نیم که از شهادت آن حضرت می‌گذشت، مجلس عزاداری ایشان برپا شد. به این ترتیب، شیعه دین رسمی شد و قبرهای امامان بدون هیچ واهمه‌ای زیارت می‌شد.

سامانیان سامان می‌دهند

در سال 261 هجری قمری امیر اسماعیل، از نوادگان سامان که نسبت وی به بهرام چوبین می‌رسید، در بخارا حکومت سامانیان را بنیان نهاد. سامانیان در دوره‌‌ی شکوه خود بر خراسان، گرگان و طبرستان وری و حتی سیستان و بلخ فرمان می‌راندند. بیشتر امیران سامانی با آیین کشورداری به خوبی آگاه بودند و شاعران و دانشمندان را محترم می‌شمردند. ابن سینا مدتی را در دربار سامانیان بود و کتابخانه‌ی بزرگی را در بخارا ایجاد کرد. سامانیان شاعران پارسی‌گو را تشویق می‌کردند و رودکی، شهید بلخی، دقیقی و کسایی مروزی از جمله شاعران مورد توجه آنان بودند.

از استخدام تا تسلط

استخدام ترک‌های غزنوی در حکومت سامانی و تسلط تدریجی آنان بر کارها باعث شد سلسله سامانی رفته رفته ضعیف شود و سرانجام به دست آنان سقوط کند. سَبُکْتَکین، غلام ترک دربار سامانی، حکومت غزنویان را در غزنین (در افغانستان فعلی) به وجود آورد. غزنویان 224 سال بر افغانستان، خراسان، سیستان و بخش‌هایی از هند حکومت کردند. محمود غزنوی بزرگ‌ترین پادشاه غزنوی بود که چند بار به هند لشکر کشید و ثروت هندیان را غارت کرد. او هرچند به دروغ ادعا می‌کرد از فرزندان ساسانیان است و شاعران پارسی‌گو را محترم می‌شمارد، به اثر بزرگ فردوسی، شاهنامه که گنجینه تاریخ اساطیری ایران است، توجه نشان نداد.

امپراتوری سلجوقی

ترکان سلجوقی گروهی از قبیله‌هایی بودند که در ترکستان، آسیای مرکزی، زندگی می‌کردند. آنان حدود 183 سال بر منطقه وسیعی شامل روسیه، ایران، شام، چین و هندوستان فرمان می‌راندند. طغرل بیک معروف‌ترین پادشاه آنان بود که در سال 447 هجری قمری بغداد را فتح کرد و خلیفه‌ی عباسی را تحت سلطه‌ی خود گرفت. پس از او آلپ ارسلان به قدرت رسید که ارمنستان را فتح کرد و دولت روم را باج گزار خود کرد. امپراتوری سلجوقی در زمان ملکشاه به اوج قدرت خود رسید. او دانشمندان و هنرمندان را تشویق می‌کرد و در زمان او بود که خواجه نظام الملک، وزیر ایرانی، مدارس نظامیه را برپا کرد.

هجوم مغولان

پس از ترکان سلجوقی گروهی از ترکان که در ناحیه خوارزم قدرت گرفته بودند، بر ایران مسلط شدند و سلسله خوارزم‌شاهیان را بنیان نهادند. در زمان سلطان محمد خوارزم شاه چنگیزخان مغول و فرزندانش به ایران حمله کردند و کشتار بزرگی در سراسر ایران به راه انداختند. یکی از نوادگان چنگیز به نام هلاکو‌خان حکومت ایلخانان مغول را در ایران به وجود آورد. هلاکو تحت تاثیر وزیران و مشاوران ایرانی خود از جمله خواجه نصیر طوسی و شمس الدین محمد جوینی به اسلام روی آورد و غازان خان دین اسلام را دین رسمی ایلخانان معرفی کرد.

صفویه

در پایان دوره ایلخانان، تیمور لنگ از نوادگان چنگیزخان به ایران حمله کرد و کشتار تازه‌ای در ایران به راه انداخت. او و فرزندانش 135 سال بر ایران و شمال هند حکومت کردند. پس از تیموریان، ترکمن‌های آق‌قیونلو و قراقیونلو مدت کوتاهی در آذربایجان حکومت کردند. سرانجام شاه اسماعیل صفوی سلسله صفوی را بنیان نهاد و توانست ایران و بخش‌هایی از بین‌النهرین را به صورت کشور یکپارچه‌ای درآورد.او مذهب شیعه را در سراسر ایران رسمی اعلام کرد. صفویان از ابتدای قرن دهم هجری تا 234 سال بر ایران حکومت کردند. پایتخنت آنان ابتدا تبریز، سپس قزوین و سرانجام اصفهان بود. شاه عباس اول بزرگ‌ترین پادشاه صفوی است که 42 سال حکومت کرد. او ترک‌های عثمانی و ازبک را شکست داد و پرتغالی‌ها را از خلیج فارس بیرون کرد. در دوران او دانش و هنر رونق گرفت. شیخ بهایی، ملاصدرا، میرداماد و ملاجلال نجوم‌شناس از دانشمندان عصر او هستند.

حکومت‌های ناپایدار

پس از شاه عباس بزرگ چند شاه ضعیف بر سر کار آمدند تا این که در زمان شاه سلطان حسین افغان‌‌ها به ایران هجوم آوردند و اصفهان را اشغال کردند. اما شاه طهماسب دوم به کمک نادر قلی افشار توانست افغان ها را از ایران بیرون کند. نادر پس از پیروزی بر افغان‌ها شاه طهماسب را از سلطنت خلع کرد و خود با نام نادرشاه افشار در 1148 هجری قمری به حکومت رسید. او جلوی هجوم ازبک‌ها و عثمانی‌ها را گرفت و به هند لشکرکشی کرد و جواهرهای دربار محمدشاه گورکانی را به ایران آورد. پس از مرگ نادر سلسله افشاریه به زودی منقرض شد و جای خود را به خاندان زند به رهبری کریم خان زند داد. کریم خان زند از طایفه لرهای ملایر بود و خود را وکیل‌الرعایا(امین مردم) نامید. او شیراز را پایتخت خود قرار دادو بندر بصره را از عثمانی‌ها بازپس گرفت.

قاجار

آقا محمدخان قاجار آخرین شاه زندیه، لطفعلی‌خان زند، را کشت و سلسله قاجار را بنیان نهاد. او در زمان سلطنت کوتاه خود روس‌ها را از قفقاز عقب راند. پس از او برادرزاده اش فتح‌علی‌شاه به سلطنت رسید. او پس از شکست از روس‌ها، براساس قراردادهای گلستان(1813 میلادی) و ترکمن‌چای(1828 میلادی) تمام شهرهای شمال رود اَرَس را از دست داد . پس از او محمدشاه و سپس ناصرالدین شاه به سلطنت رسید. در زمان حکومت پنجاه ساله ناصرالدین شاه، بخش‌های زیادی از سرزمین ایران به بیگانگان واگذار شد. ناصرالدین شاه در 1313 هجری قمری به دست میرزا رضای کرمانی کشته شد و پسرش مظفرالدین شاه به سلطنت رسید.

سلطنت مشروطه

در سال های پایانی سلطنت یازده ساله مظفرالدین شاه علما و روشنفکران خواستار حکومت مشروطه و تشکیل مجلس شورا شودند. مشروطه خواهان می‌گفتند که نباید اراده شاه را قانون دانست، بلکه شاه و هر فردی به شرط رعایت قانونی که نمایندگان مردم تصویب کرده‌اند صاحب اختیار می‌شود. مظفرالدین شاه در اثر فشار مشروطه خواهان که پشتیبانی مردمی داشتند، مجبور شد در 1324 هجری قمری فرمان مشروطیت را امضا کند. پس از مدتی شاه فوت کرد و فرزند مستبد او محمدعلی شاه به سلطنت رسید. او مجلس را به توپ بست، اما در پی لشکرکشی مشروطه‌خواهان از سراسر کشور به روسیه پناهنده شد. مشروطه خواهان احمدشاه 12 ساله را به سلطنت رساندند. اما چون به سن قانونی نرسیده بود، اختیارات او به دست نایب‌السلطنه ها و نخست وزیران افتاد.

حکومت پهلوی

متاسفانه مشروطه از مسیر اصلی اش خارج شد و دخالت‌های روس و انگلیس در امور کشور به ویژه پس از جنگ جهانی اول، زمینه را برای کودتای رضاخان فراهم ساخت. رضاخان از افسران نیروی قذاق بود که در سوم اسفند 1299 هجری شمسی فرماندهی کل قوا را از احمد شاه گرفت و چندی بعد به مقام نخست وزیری منسوب شد. او در سال 1304 هجری شمسی به پشتیبانی انگلیس به سلطنت رسید. در شهریور 1320 هجری قمری متفقین، یعنی روسیه و انگلستان و طرف‌داران آن‌ها، به ایران تجاوز کردند و رضاخان را که طرف‌دار حکومت هیتلر و لشکرکشی های او بود، به جزیره‌ای در افریقای جنوبی تبعید کردند.

دوران خفقان

پس از رضاخان پسرش محمد رضا شاه به سلطنت رسید. در ابتدای حکومت او اتحاد روحانیون به رهبری آیت ‌اﷲ کاشانی و نیروهای ملی به رهبری دکتر مصدق به ملی شدن صنعت نفت و نخست وزیری دکتر مصدق انجامید. شاه از ایران رفت و نزدیک بود حکومت برای همیشه به ملت ایران واگذار شود، اما امریکایی‌ها در 28 مرداد 1332 علیه دولت قانونی دکتر مصدق کودتا کردند و شاه را بار دیگر به قدرت رساندند. او با تاسیس ساواک(سازمان امنیت و اطلاعات کشور) جلو هرگونه آزادی‌خواهی را گرفت. در سال 1343 هجری شمسی مجلس فرمایش به دستور شاه قانون کاپیتولاسیون(مصونیت قضایی نیروهای امریکایی مستقر در ایران) را به تصویب رساند. تصویب این قانون باعث اعتراض روحانیون به رهبری امام خمینی(ره)شد که به  تبعید امام خمینی به ترکیه و سپس عراق انجامید.

جمهوری اسلامی

از سال 1342 نهضت مخالفت با شاه کم‌کم به یک قیام سراسری تبدیل شد. به طوری که شاه در دی‌ماه 1357 از کشور فرار کرد و امام خمینی در 12 بهمن همین سال به وطن بازگشتند. در 22 بهمن 1357 ارتش با امام خمینی اعلان همبستگی کرد و انقلاب اسلامی به پیروزی رسید. مردم ایران در جریان همه‌پرسی 12 فروردین 1358 به نظام جمهوری اسلامی پاسخ مثبت دادند و خواستار تشکیل چنین حکومتی شدند. جمهوری اسلامی با وجود کارشکنی های قدرت‌های استکباری به ویژه دولت امریکا، و تحمیل 8 سال جنگ بر مردم شریف ایران، هنوز در راه رسیدن به آرمان‌های خود تلاش می‌کند.

مختصر و مفید

  • عضدالدوله دیلمی فرزند حسن بویه که بر فارس حکومت می‌کرد دستور داد مزار شهدای کربلا و مقبره حضرت علی(ع) را تعمیر کنند. به دستور وی بند امیر در فارس و بیمارستان عضدی در بغداد ساخته شد.
  • ابوریحان بیرونی، از دانشمندان به نام ایران، در دوران حکومت غزنویان می‌زیست و همراه سلطان محمود غزنوی به هندوستان رفت و زبان سانسکریت آموخت. تعیین دقیق طول و عرض جغرافیایی شهرها و تعیین جرم مخصوص 18 سنگ گران‌بها و فلز از جمله کارهای او است.
  • پس از مرگ محمود غزنوی، غوریان شهر غزنین را غارت کردند و حتی استخوان‌های شاهان غزنوی را از قبرهایشان خارج کردند و آتش زدند. به همین خاطر علاءالدوله غوری به جهان‌سوز مشهور شد.
  • حاکم شهر اُترار، از شهرهای مرزی ایران دوره‌ی‌ خوارزم‌شاهیان، بازرگانان خان مغول را به طمع کالاهای گرانقیمتی که به همراه داشتند، کشت و بهانه حمله مغول را به ایران فراهم کرد.
  • جلال الدین خوارزم شاه، فرزند سلطان محمد خوارزم شاه، دلاوری‌های زیادی در برابر مغول‌‌ها نشان داد. او در جنگ پَروان موفق شد جمع انبوهی از سپاهیان مغول را شکست دهد. اما اختلاف‌های داخلی مانع پیشرفت‌های بعدی او شد. او در جنگ معروفی که کنار رود سند روی داد، خانواده‌ی خویش را به خواهش خودشان در آب سند غرق کرد تا اسیر مغولان نشوند. سپس از رود خروشان گذشت و به هندوستان رفت تا در فرصتی دیگر به نبرد با مغولان اشغال‌‌گر بپردازد.
  • ایلخانان پس از مرگ هلاکوخان رفته رفته ضعیف‌تر شدند. به طوری که چند سلسله‌ی محلی از جمله سربداران در سبزوار، آل جلایر در عراق و آل مظفر در فارس حکومت های مستقلی تشکیل دادند.
  • خواجه نصیر طوسی از وزرای کارآمد دربار هلاکوخان مغول بود که از کشتار مردم ایران جلوگیری کرد و باعث روی آوردن ایلخانان به اسلام شد.
  • شاه عباس ایران را یکپارچه کرد، ترکان عثمانی و ازبک را شکست داد و بندرگنبرون(بندرعباس) را از پرتغالی‌ها پس گرفت.
  • نادرشاه افشار نخستین پادشاهی بود که در دوره اسلامی برای تشکیل نیروی دریایی تلاش کرد. در آغاز 1166 هجری قمری نیروی دریایی ایران شامل 30 ناو بزرگ و تعداد فراوانی ناوچه بود.
  • فتح‌علی‌شاه قاجار طی حکومت 38 ساله خود 170 دختر، 130 پسر و 5 هزار نوه و نتیجه برجای گذاشت.
  • در زمان ناصرالدین شاه قاجار افغانستان و ترکمنستان از ایران جدا شد و امتیازهای زیادی به روسیه و انگلیس داده شد.
  • امیرکبیر طی پنج سال وزارت خود خدمات بزرگی به ایران کرد.تاسیس مدرسه دارالفنون از کارهای مهم او برای پیشرفت علمی ایران بود . متاسفانه زمانی که نخستین گروه از معلمان اتریشی این مدرسه‌ی عالی به تهران آمدند، وی به قتل رسیده بود.


JavaScript Codes


Javascripts